Het systeem dat ziek maakt

Als ervaringsdeskundige weet ik zeer goed wat het is om depressies te hebben: zware depressies nog wel. Getraumatiseerd door een zeer dysfunctioneel ouderlijk huis, durfde ik niet mijn vaak zeer akelige gevoelens te voelen, maar verdrong ik ze. De energie van die gevoelens zette zich vast in mijn lichaam en hoofd om, toen ik volwassen was, één keer in de vijf jaar bij een grote gebeurtenis (“life event”) uit te barsten. Het resultaat: een fikse depressie. Alle gevoelens waren als in een container opgehoopt gaan rotten en des te rotter de gevoelens, des te sterker de suïcidaliteit: de neiging om zelfmoord te plegen.

Nu had ik misschien gewoon pech om uit zo’n slecht gezin te komen, maar depressie is vandaag de dag volksziekte nummer 1. Hoe kan dat? Zijn er plotseling zoveel meer dysfunctionele gezinnen? Dat wil ik wat betreft alle scheidingen best geloven. Het kerngezin – pa, ma en kind – wordt ons als ideaalplaatje voorgehouden, maar volgens mij lusten in veel gevallen de honden geen brood van wat er achter de voordeur gebeurt. Toch geloof ik niet dat de jeugd van veel mensen binnen pakweg 40 jaar zoveel slechter is geworden.

Wat is er dan aan de hand dat we als samenleving lijden aan een depressie-epidemie? Waarom is de mededeling “aanrijding met een persoon” op stations normaal geworden? Mijn trauma is bij mijn laatste crisis, drie jaar geleden, volgens mij doorbroken. Dat kan niet volgens psychiaters, maar ga maar even mee in deze hypothese. Ik heb sindsdien mijn lithium afgebouwd en ben vanaf najaar 2011 niet meer depressief geweest, ook al ben ik de afgelopen jaren door een grote levensomslag (scheiding, verhuizing, nieuw leven) heengegaan. Ik slik overigens nog wel ‘gewone’ antidepressiva.

Toch voelde ik mij de afgelopen paar weken somber, hoewel de situatie niet zo ernstig is als tijdens mijn drie zware depressies. Pas toen ik vanochtend de rust en de tijd nam om mijn emoties te voelen en ‘eruit’ te huilen, voelde ik me direct een stuk beter. Negeren en stug doorgaan met mijn drukke programma had niet geholpen; ik was me alleen maar naarder gaan voelen. Ook mijn vriend had gevoeld aan mijn buik dat ik mijn emoties had vastgezet. Na flink huilen concludeerde hij dat ze losser voelden.

Wat is nu de theorie die ik heb voor onze maatschappij? Waarom zijn zoveel mensen aan de antidepressiva? Ik denk dat dat komt omdat we domweg geen tijd meer hebben om onze gevoelens te voelen en te verwerken. De westerse mens is zo druk met een volle agenda – werk, kinderen, huishouden, sociale activiteiten, smartphone en winkelen – dat we eenvoudigweg ziek worden, als onze gevoelens zich teveel hebben opgestapeld, zonder verwerking.

Ga je bijvoorbeeld scheiden (in 2017 eindigde veertig procent van de huwelijken in een echtscheiding), dan gunt je baas je geen tijd om een paar maanden huilend thuis te zitten. Ook is het pech als je onverhoopt door deze situatie in de daklozenopvang belandt, zoals in de Randstad steeds vaker het geval is. Dan is de redenering van onze neo-liberale samenleving “dat je maar beter je best had moeten doen”. In ons mooie land kan immers elke “allochtoon” die zich “invecht” (aldus Mark Rutte in de NRC in april 2015) minister-president worden. Ziekte, scheiding, baanloosheid, ouderdom, eenzaamheid: het is allemaal je eigen schuld.

En kost je de maatschappij geld, dan willen ze van je af. Zo wordt elke burger die ziek wordt door depressie, zo snel mogelijk opgelapt met antidepressiva en teruggeschopt het arbeidsveld in. Dat deze medicijnen vervolgens vaak een leven lang moeten worden geslikt, is zeer mooi voor de farmaceutische industrie (in 2017 slikten ruim 1 miljoen Nederlanders antidepressiva) én de samenleving van volgzame burgers. Je gevoelens worden afgevlakt, dus je wordt minder snel depressief en je bent onverschilliger, waardoor je direct gedweeër en gezeglijker bent op je werk en daarbuiten. Geef het volk brood (medicatie) en spelen (shoppen) en je hebt er geen kind aan. Dat wisten ze in de oudheid al.

Ik pleit voor een samenleving waarin de burgers zich niet langer als gehoorzame zombies gedragen. Waar je niet wordt gewekt door een wekker, omdat je vijf dagen in de week naar een baan moet die je niet wilt en die zinloos is (zoals callcenters die energiemaatschappij nummer 55 aan de man/vrouw proberen te brengen). Je wordt wakker als mens en bedenkt waar je vandaag zin in hebt, wat je leuk lijkt om te doen: rusten (voorkomt een burn-out), fietsen, koekjes bakken, schilderen? Om eten en een huis hoef je je niet druk te maken: voedsel groeit gratis op het land en de ruimte op aarde was er ook al. En dan kunnen we direct ophouden met het vervuilen van onze planeet en kapotmaken van het klimaat door een alles verslindend economisch systeem. Is mijn idee een utopie? Wellicht. Maar beter dan de dystopie waar we nu in leven. Ik zou zeggen: slik het niet langer.

Kirsten Zeemeermin

(Maakster van het gelijknamige weblog Kirsten Zeemeermin.)