Iedereen heeft schuld, niemand is verantwoordelijk: deregulering en de stint

“OM teleurgesteld na vrijspraak in Stint-zaak, gaat in hoger beroep”, kopte het AD vrijdag. In het nieuws wordt het stint-ongeluk behandeld als een noodlottig incident. Maar het is een blijk van een gigantisch systeemfalen op meerdere niveaus. Dat niemand verantwoordelijk wordt gehouden is een falen op zich.

Op 20 september 2018 vond een gruwelijk ongeluk plaats in Oss. Een stint, een elektrische bolderkar met een staplateau voor de bestuurder, kon volgens ooggetuigen niet remmen voor een spoorwegovergang. De stint werd daarop geraakt door een trein. Vier kinderen overleden.

Om motorvoertuigen als de stint op de openbare weg te laten rijden, moeten ze eerst gekeurd worden. Op 28 juli doet het bedrijf Stint (hoofdletter S) een aanvraag om hun stint te keuren en toe te laten op de openbare weg, als een “bijzondere bromfiets zonder kentekenplicht”.

Dat kan sinds 2011. Daarvoor vielen dit soort kleine voertuigen onder de wettelijke categorie “bromfiets”, en golden er strengere eisen voor toelating. Daarom werd bijvoorbeeld de segway in 2007 verboden, omdat het geen rem of lichten had.

Daarnaast moest je voor een bromfiets een scooterrijbewijs halen en een helm dragen. Allemaal dingen die het moeilijk maakte om de segway in Nederland te verkopen. Dus het bedrijf Segway (hoofdletter S) begon een lobby tegen deze regels.

Het was lobby vanuit het Amerikaanse bedrijf Segway Inc. die het uiteindelijk mogelijk maakte dat Nederland eigen regels zou maken over “bijzondere bromfietsen”. De details zijn complex, maar het komt erop neer dat de EU toestemming gaf.

Dat leidde in Nederland tot een wijziging van de Wegenverkeerswet 1994. Minister Camiel Eurlings maakte ruim baan voor de segway, die vanaf dat moment niet meer rijbewijs- of helmplichtig is. Ook wordt de individuele keuring van voertuigen vervangen door een “typekeuring” van een productlijn.

Reden hiervoor is dat de keuring als “bezwaarlijk” en “duur” wordt gezien. Door een typekeuring kan een voertuig veel makkelijker de weg op als één model door de keuring komt. Dat is het soort deregulering dat als “versimpeling” wordt verkocht. De minister mag die keuring zelf inrichten.

Wie hierna overigens een vieze smaak in de mond krijgt: een lichte troost is wellicht dat de eigenaar van Segway Inc. zichzelf met zijn segway van een klif in een rivier heeft gereden. Wellicht was het apparaat gebaat geweest bij betere remmen.

De nieuwe Wegenverkeerswet treedt op 1 januari 2011 in werking, en op 28 juli 2011 doet Stint een aanvraag om de stint aan te wijzen als een “bijzondere bromfiets”. Hierop doet de Rijksdienst Wegverkeer (RDW) en de Stichting Wetenschappelijk Onderzoek (SWOV) Verkeersveiligheid onderzoek.

De RDW waarschuwt overigens in april 2011 al dat hun controle zeer beperkt is. Zo mogen ze geen “Conformity of Production” controleren: of de geproduceerde modellen wel voldoen aan de kwaliteitsmaatstaven.

RDW en SWOV adviseren negatief. Allereerst is de stint te breed (110,5 cm tegen de toegestane 75 cm), waardoor de RDW hem afkeurt. De SWOV vind het daarnaast onwenselijk dat mensen vanaf zestien jaar oud zonder training tien kinderen kunnen vervoeren over de openbare weg, en adviseert tot nadere eisen.

Wat later ook zou blijken (blijkt uit de uitspraak) is dat de RDW de remweg verkeerd had gemeten. De remweg was eigenlijk te lang, maar door een verkeerde berekening nam de RDW dat niet mee in het eindoordeel, dat alsnog negatief was.

Maar op 4 april 2012 wordt de stint alsnog toegelaten. Later zal minister Cora van Nieuwenhuizen antwoord proberen te geven waarom daartoe besloten is, maar haar zoektocht heeft “geen informatie opgeleverd”. Het is dus onbekend waarom de minister het advies van RDW en SWOV heeft genegeerd.

Het had misschien te maken met het feit dat minister Schultz van Haegen, die de stint heeft toegelaten, vooral bezig was met innovatie. Een soort “move fast and break things’-mentaliteit die door de techsector werd (en wordt) bejubeld.

Wat ook mee kan hebben gespeeld is dat stint in de aanvraag heeft gelogen over de procedures die ze hebben doorlopen. Zelf zeiden ze dat de een CE-markeringstraject hadden doorlopen, maar dat hadden ze niet. Een CE-markeringstraject controleert of een apparaat met veiligheid is gemaakt.

Dat dat niet waar is, blijkt ook uit de constructiefouten van de stint, die in deze uitspraak van de Raad van State staan beschreven. Het is het waard om ze even in detail te bekijken.

De 0-draad is een stroomdraad die een sensor (de potentiometer) een referentie geeft voor 0 volt. Als die 0-draad brak, gaf de potentiometer altijd 5 volt als output. De motor kreeg dan de opdracht om op volle snelheid te komen. Dit kon alleen worden hersteld door het contact uit te zetten.

De contactsleutel dat echter onder de rem. Daardoor kon iemand die uit alle macht de rem aan het indrukken was (bijvoorbeeld omdat de stint plotseling versnelde) niet óók de contactsleutel omdraaien. Daarnaast was voor stintbestuurder geen rijbewijs of training vereist.

Daarnaast kan de gasveer afbreken. De gasveer zorgt ervoor dat de gashendel naar 0 terugkeert als er niet op wordt gedrukt, zodat een stint tot stilstand zou komen. Deze veer was soms kapot, waardoor de stint soms gas bleef geven. Een noodstop heeft de stint niet, dat was toen niet verplicht.

Hierin is het concept “failsafe” belangrijk. Als een veilig apparaat kapot gaat, dan zijn er ingebouwde mechanismen die het apparaat veilig maken. Zoals een dodemansknop op een jetski: als je eraf valt, gaat de motor automatisch uit. De stint was niet failsafe.

Waarom zijn de makers van de stint alsnog vrijgesproken? Bewezen is dat de gasveer van de stint in kwestie niet kapot was. Daarnaast kan niet bewezen worden dat de makers weet hadden van het 0-draad-probleem in hun stint. De rechter vind daarom dat niet bewezen dat er opzet was.

Daarnaast vind de rechter dat de makers van de stint geen blaam treft, omdat zij onderdelen bij bestaande fabrikanten en leveranciers hadden aangeschaft. Zij mochten erop vertrouwen dat die onderdelen goed werkten.

Wel worden ze veroordeeld voor valsheid in geschrift, maar daarvan zegt de rechter dat dat niet het “zwaartepunt” was. Gezien de voorbijgegane tijd legt de rechter geen straf op.

Dus: waar ligt de schuld? Bij Segway, vanwege hun lobby? Bij de EU en Camiel Eurlings, die zich hebben laten belobbyen? Bij de ambtenaren? Bij Cora van Nieuwenhuizen, die minister was tijdens het ongeluk, of haar voorganger Melanie Schultz van Haegen, die de stint heeft toegelaten?

Of was het de RDW die geen deugdelijke controle uitvoerde op de kwaliteit van de stint? Of het Stint-bedrijf dat beter had moeten weten? Allemaal zullen ze naar elkaar wijzen, want allemaal hebben ze een klein beetje bijgedragen aan het gruwelijke ongeluk in Oss.

De strafrechtelijke benadering in zo’n geval is om iedereen vrij te spreken. Iedereen had immers zo’n klein aandeel in het geheel, dat een gevangenisstraf disproportioneel zou zijn. Maar moreel volg ik de andere benadering. Elk van de bovenstaande deelnemers draagt een schuld.

De ministers wisten dat hun deregulering risico’s met zich meebracht. De makers van de stint hebben klaarblijkelijk te weinig veiligheidscontroles uitgevoerd, wellicht uit kostenoogmerk. De RDW heeft te weinig gecontroleerd (om wat voor reden dan ook). Allemaal dragen ze schuld.

De enige betrokkenen die geen schuld hebben, in mijn optiek, zijn de bestuurder van de stint (en vanzelfsprekend de kinderen). Zij mochten erop vertrouwen dat de stint veilig op de weg was toegelaten en dat alle nodige controles waren uitgevoerd, ook al was dat niet zo.

De meest schuldige zijn, in mijn ogen, nog steeds de eigenaren van Stint. Zij hebben met winstoogmerk een onveilig product op de markt gebracht. Ze hebben gelogen over de veiligheid van een product, dat bedoeld was om kinderen te vervoeren. Ze hebben gegokt met kinderlevens.

Hadden ze kunnen weten dat het zo mis kon gaan? Wellicht niet, maar ze hebben een apparaat gebouwd dat een bak met tien kinderen plotseling en stuurloos kan versnellen tot meer dan vijftien kilometer per uur. Als je dat in het verkeer brengt, dan accepteer je willens en wetens risico’s.

En dit is niet de laatste keer dat we hiervan horen. De EU is bezig met een enorme “versimpeling” van EU-regels. Dit is ook deregulering, en dit heeft potentieel nog veel meer risico dan de wijziging van de Wegenverkeerswet in 2010.

Als maatschappij moeten we hier compleet anders naar gaan kijken. Niet “iedereen had een kleine schuld, dus niemand is verantwoordelijk”, maar “iedereen had een kleine schuld, dus iedereen is verantwoordelijk.”

“Maar”, hoor ik zeggen, “dan durft niemand nog iets op de markt te brengen of regels te versoepelen?” Ja, prima! Laat producenten maar eens heel goed kijken naar wat ze op de markt brengen. In plaats van dat die verantwoordelijkheid wordt afgewenteld naar de mensen op straat.

Voetnoot: er zijn wel meer mensen verrast door deze uitspraak getuige dit artikel in het AD: “‘De Stint sloeg binnen een uur op hol’ Professor uit Enschede geschokt over vonnis na dodelijk drama”.

Bo Salomons

(Dit artikel verscheen eerder als draadje op Bluesky.)