“Ik ben pessimistisch over de toekomst, maar optimistisch over mensen” – De geschiedenis en toekomst van ineenstorting van samenlevingen

“We kunnen geen datum vaststellen voor de dag waarop de wereld in zal storten, maar door te kijken naar vijfduizend jaar beschaving kunnen we de ontwikkelingen die nu plaatsvinden beter begrijpen. En dat is hard nodig, want zelfvernietiging is zeer waarschijnlijk”, zegt dr. Luke Kemp van het Centre for the Study of Existential Risk aan de Universiteit van Cambridge, dat zich bezig houdt met de gevaren rond het voortbestaan van de mensheid.

“Ik ben pessimistisch over de toekomst, maar ik ben optimistisch over mensen”, zegt Kemp. Zijn boek “Goliath’s Curse: The History and Future of Societal Collapse” (Goliaths Vloek – de geschiedenis en toekomst van ineenstorting van samenlevingen) behandelt de opkomst en ondergang van meer dan vierhonderd samenlevingen in vijfduizend jaar en het kostte hem zeven jaar om het te schrijven. Kemp trekt uit zijn studie interessante conclusies: de meeste mensen zijn in wezen niet autoritair, maar geneigd tot samenwerking op voet van gelijkheid. Het zijn elites die zichzelf verrijkt hebben door manipulatie en geweld, en die een bezeten zijn van steeds meer status, die samenlevingen naar de ondergang drijven. Maar de ineenstorting van zulke stelsels hebben in het verleden het leven van de gewone mensen vaak verbeterd.

De huidige samenlevingen van over de hele wereld zijn echter sterk onderling verbonden en de grote ongelijkheid tussen landen en bevolkingsgroepen zou kunnen leiden tot de ergste maatschappelijke ineenstorting tot nu toe, zegt hij. De dreiging komt van leiders die “wandelende versies van het duistere drietal” zijn – zelfverheerlijking, gewetenloosheid en machtswellust – in een wereld die wordt bedreigd door de klimaatcrisis, kernwapens, kunstmatige intelligentie en killerrobots zoals bijvoorbeeld drones.

Kemp is een serieuze wetenschapper met veel kennis van allerlei details, maar als je hem vraagt naar mogelijke oplossingen, kan hij heel direct zijn. “Wees geen autoritaire klootzak”, raadt hij aan, heb aandacht voor elkaar. Vervolgens pleit hij voor de opbouw van echt democratische samenlevingen die gewone mensen met elkaar op voet van gelijkheid vorm geven.

Kemp heeft overigens een hekel aan het woord “beschaving”, een term die volgens hem eigenlijk propaganda is van heersers. “Als je kijkt naar het Nabije Oosten, China, Meso-Amerika (gebied van Centraal-Mexico tot en met het huidige Nicaragua) of de Andes, waar de eerste grote rijken ontstonden, zie je geen beschaafd gedrag, maar oorlog, patriarchaat en mensenoffers.” Dit was eigenlijk een stap terug vergeleken met de jager-verzamelaar samenlevingen, waar geen grote machtsverschillen bestonden, die van de ene plek naar de andere reisden, op grote schaal gereedschap en cultuur deelden en honderdduizenden jaren hebben standgehouden. “In plaats daarvan ontstonden er rangordes, zoals je die vindt bij chimpansees met hun autoritaire gedrag en bij gorilla’s met hun harems.”

Geweld en massamoorden zijn schering en inslag bij zulke rijken, vooral wanneer ze aan het ontstaan zijn en wanneer ze zich uitbreiden. De geboorte van een nieuw rijk gaat vaak gepaard met bloedbaden waarbij de opkomende heersers hun tegenstanders uitschakelen. Er vindt ook veel bloedvergieten plaats wanneer dergelijk rijken aan kolonisatie beginnen en inheemse mensen vermoordden en tot slaaf maken.

Kemp gebruikt in plaats van de term “beschavingen” liever het woord “goliaths”, met een verwijzing naar de reusachtige bijbelse vechtersbaas die door Davids slinger werd gedood. Het gaat dan om grote, machtige staten, zoals bijvoorbeeld het Romeinse wereldrijk, die gebaseerd zijn op overheersing: waar de natie boven de mensen staat, de rijken boven de armen, de meesters boven de slaven en de mannen boven de vrouwen. Hij zegt dat goliaths hun oorsprong vonden in de bronstijd, bijzonder gewelddadig waren en vaak verrassend kwetsbaar.

Goliaths ontstaan volgens Kemp niet simpelweg als heerszuchtige groepjes voedsel of kostbaarheden weten te stelen of zich meester weten te maken van natuurlijke hulpbronnen, maar ze hebben drie speciale soorten “goliath-brandstof” nodig. De eerste zijn plunderbare hulpbronnen, onder andere een bepaald soort overtollig voedsel zoals graan, dat goed houdbaar is en dat mensen opslaan voor jaren met tegenvallende oogsten. In Cahokia bijvoorbeeld, een samenleving in Noord-Amerika die rond de elfde eeuw haar hoogtepunt bereikte, leidde de komst van maïs- en bonenteelt tot een samenleving waar een priester elite de dienst uitmaakte.

Andere plunderbare hulpbronnen zijn: land, dieren, metalen, fossiele brandstoffen, mensen (slaven), drugs zoals opium (denk aan de opiumoorlogen in China), producten uit koloniale bezittingen, oneerlijke handel en gegevens over onszelf die internetbedrijven kosteloos verkrijgen. Stelen maakt de nieuwe elite rijk en machtig.

De tweede goliath-brandstof zijn wapens die één bepaalde groep in zijn bezit weet te krijgen en voor zichzelf weet te houden. Zoals bijvoorbeeld bronzen zwaarden en bijlen in Mesopotamië, die veel krachtiger waren dan stenen en houten bijlen. Kemp noemt als laatste goliath-brandstof een afgesloten gebied, waarmee hij plaatsen bedoelt waar oceanen, rivieren, woestijnen en bergen ervoor zorgden dat mensen niet zomaar weg konden trekken bij opkomende tirannen. Zo zaten de Egyptenaren bijvoorbeeld gevangen tussen de Rode Zee en de Nijl, en werden zodoende het slachtoffer van de farao’s.

Veranderingen in de brandstof van goliaths leiden tot nieuwe vormen van machtige staten. Toegang tot meer plunderbare hulpbronnen en verbeteringen in de wreedheid van monopoliseerbare wapens helpen bijvoorbeeld de gebiedsuitbreiding van een aantal goliaths te verklaren. Door het gebruik van paarden, de aanleg van wegen en ontwikkelingen in de scheepvaart konden goliaths hun tentakels veel verder uitstrekken. Scheepvaart was vanaf de zestiende eeuw een vast onderdeel van de Europese kolonisatie van het grootste deel van de rest van de wereld.

“Geschiedenis kan het best worden verteld als een verhaal over georganiseerde misdaad”, zegt Kemp. “Het gaat telkens om één groep die zich met geweld meester maakt van alles wat waardevol is een bepaald gebied ten koste van de bevolking.” Alle goliaths dragen echter de kiem van hun eigen ondergang met zich mee, vervolgt hij: “Ze zijn vervloekt en dat komt door de ongelijkheid die de basis vormt van hun rijkdom.” Ongelijkheid ontstaat niet omdat alle mensen hebzuchtig zouden zijn. Dat zijn ze niet, zegt hij. De Khoisan-volkeren in zuidelijk Afrika bijvoorbeeld behielden en deelden duizenden jaren lang gemeenschappelijke gronden, en lieten zich niet verleiden tot veroveringen.

Maar het gaat om een paar mensen die gegrepen zijn door het duistere drietal van zelfverheerlijking, gewetenloosheid en machtswellust, die alles op alles zetten om zich met behulp van de krachtigste wapens van zoveel mogelijk natuurlijke rijkdommen en bezittingen van gewone mensen meester te maken tot meerdere eer en glorie van henzelf. “Naarmate elites meer rijkdom van de gewone mensen weten af te persen, maken ze samenlevingen kwetsbaarder, wat leidt tot onderlinge strijd, corruptie, verarming van de massa, minder gezonde mensen, overmatige uitbreiding van het gebied waarover deze elites heersen, aantasting van het milieu en slechte besluitvorming door een kleine groep heersers. De uitgeholde schil van een samenleving spat uiteindelijk uit elkaar door schokken zoals besmettelijke ziekten, oorlog of klimaatverandering.”

De geschiedenis laat zien dat toenemende welvaartsongelijkheid leidt tot ineenstorting van een groot rijk, zegt Kemp: van de Han-dynastie in China (in 220), het West-Romeinse Rijk (in 476) tot de Maya’s in Meso-Amerika (rond 900). Hij wijst er op dat voor de onderdanen van vroege roofzuchtige koningen de ineenstorting vaak hun leven verbeterde, omdat ze bevrijd waren van overheersing en belastingheffing. Zij keerden dan terug naar de landbouw. “Na de val van Rome werden de mensen zelfs langer en gezonder.”

In het verleden waren ineenstortingen echter regionaal, maar in de huidige tijd zou een ineenstorting wereldwijd zijn en rampzalig voor iedereen. “Tegenwoordig hebben we niet zozeer regionale rijken als wel één enkele, onderling verbonden wereldwijde goliath. Al onze samenlevingen zijn binnen één enkel wereldwijd economisch systeem met elkaar verbonden: het kapitalisme”, aldus Kemp.

Hij noemt drie redenen waarom de ineenstorting van de mondiale goliath waarschijnlijk veel erger zal zijn dan de eerdere ondergangen van grote rijken. Ten eerste gaan ineenstortingen altijd gepaard met een golf van geweld, omdat elites de macht die ze aan het verliezen zijn proberen te behouden. “In het verleden werd die strijd gevoerd met zwaarden of musketten. Tegenwoordig hebben we kernwapens.”

Ten tweede waren mensen in het verleden niet zo sterk als nu afhankelijk van staatsinstellingen voor het overleven, en konden ze gemakkelijk terugkeren tot landbouw of jagen en verzamelen. “Tegenwoordig zijn de meesten van ons gespecialiseerd en zijn we afhankelijk van wereldwijde contacten. Als die wegvallen, gaan wij ten onder.”

“Verder, en dat is misschien nog wel het ergste, zijn de huidige bedreigingen helaas veel erger dan in het verleden.” Vroeger gingen klimaatveranderingen die tot ineenstortingen leidden, bijvoorbeeld meestal gepaard met een temperatuurverandering van één graad Celsius in een beperkt gebied. Tegenwoordig moeten we rekening houden met een wereldwijde stijging van drie graden. Daarnaast zijn er ongeveer tienduizend kernwapens, gevaarlijke technologieën zoals kunstmatige intelligentie en killerrobots zoals drones en nieuwe besmettelijke ziekten. Dat zijn stuk voor stuk ernstige, wereldwijde risico’s.

Kemp zegt dat hij zijn stelling dat goliaths vaak leiders heeft die behept zijn met zelfverheerlijking, gewetenloosheid of machtswellust bevestigd ziet in onze tijd. “De drie machtigste mannen ter wereld zijn een levende versie van het duistere drietal: Trump is een ijdeltuit van heb ik jou daar, Poetin is een koele psychopaat en Xi Jinping een sluwe manipulator. Onze bedrijven en, in toenemende mate ook onze algoritmen lijken op dit type mensen. Ze versterken in feite het slechtste in ons.” Kemp wijst op deze “agenten van de ondergang” als de bron van de huidige koers naar maatschappelijke ineenstorting. “Het zijn de grote, psychopathische bedrijven en groepen die wereldwijde rampzalige beslissingen nemen. Kernwapens, klimaatverandering en AI worden alleen geproduceerd door een zeer klein aantal geheimzinnige, zeer rijke, machtige groepen, zoals het militair-industrieel complex, de grote techbedrijven en de fossiele brandstofindustrie. Het belangrijkste is dat we inzien dat het hier niet gaat om de hele mensheid die deze gevaarlijke dingen doet. Het gaat níet om de menselijke natuur. Het gaat om kleine groepen die het slechtste in ons naar boven halen, concurreren om winst en macht en alle risico’s verdoezelen.”

Kemp wijdt verschillende hoofdstukken in zijn boek aan de verschillende manieren waarop goliaths ten val zijn gekomen, waaronder strijd tussen verschillende elites die elkaar naar het leven staan, toenemende ongelijkheid die leidt tot massale verarming en opstand, en interne ineenstorting omdat de kosten voor het verkrijgen van plunderbare hulpbronnen onbetaalbaar worden. Volgens hem is de mondiale goliath van tegenwoordig het eindspel voor de mensheid, zoals de laatste zetten in een schaakpartij die de uitslag bepalen. Hij ziet twee mogelijke uitkomsten: zelfvernietiging of een fundamentele verandering van de samenleving.

Kemp gelooft dat het eerste scenario het meest waarschijnlijk is, maar zegt dat het in principe mogelijk is om een wereldwijde ineenstorting te voorkomen. “Allereerst moeten we echte democratische samenlevingen tot stand brengen, om alle vormen van macht die tot goliaths leiden uit de weg te ruimen.” Dat betekent dat algemene vergaderingen van gewone mensen en jury’s samenlevingen moeten gaan besturen, ondersteund door digitale technologieën om directe democratie op grote schaal mogelijk te maken. De geschiedenis leert ons dat meer democratische samenlevingen doorgaans beter in staat zijn maatschappelijke en politieke problemen te weerstaan.

“Als er een burgerjury was geweest die toezicht hield op de fossiele brandstofbedrijven toen duidelijk werd hoeveel schade en dood die veroorzaken, denk je dan dat die het advies had gegeven: ‘Ga gerust je gang, verberg de informatie waar jullie over beschikken en zet desinformatiecampagnes op’? Natuurlijk niet”, zegt Kemp.

Om ineenstorting te voorkomen, moet ook vermogen flink worden belast, zegt Kemp, anders vinden de rijken manieren om het democratische systeem te manipuleren. “Ik zou vermogen beperken tot tien miljoen dollar. Dat is veel meer dan iemand nodig heeft. Een beroemde oliemagnaat zei ooit dat geld slechts een manier is voor de rijken om de score bij te houden. Waarom zouden we deze mensen toestaan de score bij te houden, met het risico dat ze de hele planeet vernietigen?”

Misschien lijkt het opzetten van een systeem van burgerjury’s en het stellen van grenzen aan de hoeveelheid vermogen die je mag bezitten onhaalbaar. Maar dat komt volgens Kemp, omdat allerlei heersers ons al zolang gehersenspoeld hebben om hun macht te rechtvaardigen. Van de zelfbenoemde god-farao’s van Egypte en priesters die beweren het weer te beheersen tot autoritaire heersers die zeggen de bevolking te verdedigen tegen buitenlandse bedreigingen en techreuzen die ons hun techno-utopieën verkopen. “Het is altijd makkelijker geweest om je het einde van de wereld voor te stellen dan het einde van goliaths. Dat komt door de verhalen die ons gedurende vijfduizend jaar zijn ingeprent.”

“Tegenwoordig is het voor ons makkelijker om ons voor te stellen dat we intelligentie op silicium kunnen bouwen, dan dat we op grote schaal democratische besluiten kunnen nemen, of dat we aan wapenwedlopen kunnen ontsnappen. Dat is complete onzin. Natuurlijk kunnen we op grote schaal democratie invoeren, vanzelfsprekend kunnen we stoppen steeds meer en steeds gevaarlijkere wapens te maken. Wij mensen zijn van nature een sociale, behulpzame, democratische diersoort en intuïtief verzetten we ons allemaal tegen overheersing. Dat zit in onze genen.”

Kemp verwerpt het idee dat hij ons een linkse kijk op de geschiedenis voorschotelt. “Er is niets speciaal links aan democratie. Evenmin heeft links het monopolie op het bestrijden van corruptie, het ter verantwoording roepen van de macht en ervoor zorgen dat bedrijven betalen voor de schade die zij toebrengen aan mensen en het milieu. Dat maakt onze economie alleen maar eerlijker.”

Hij heeft ook een boodschap voor mensen die zich afvragen wat zij zelf zouden kunnen doen. “Het zijn niet alleen structuren die de ineenstorting veroorzaken, maar ook het gedrag van ons gewone mensen. Als je de wereld wilt redden, is de eerste stap om te stoppen met haar te vernietigen. Met andere woorden: wees geen klootzak. Ga niet werken voor grote technologiebedrijven, wapenproducenten of de fossiele brandstofindustrie. Accepteer geen relaties die gebaseerd zijn op overheersing en deel de macht waar je maar kunt.”

Hoewel het volgens Kemp in principe mogelijk is om ineenstorting te voorkomen, is hij toch pessimistisch. “We hebben te maken met een proces van vijfduizend jaar dat ongelooflijk moeilijk te keren zal zijn. Ongelijkheid neemt toe en de grote bedrijven krijgen een steeds grotere invloed op de politiek. Maar zelfs als je geen hoop zou hebben, maakt dat niet echt uit. Dit gaat niet over hoop, maar over verzet. Het gaat erom het juiste te doen, te vechten voor democratie en ervoor te zorgen dat mensen niet worden uitgebuit. En zelfs als we falen, hebben we in ieder geval niet bijgedragen aan het probleem.”

Damian Carrington

Het oorspronkelijke artikel “‘Self-termination is most likely’: the history and future of societal collapse” stond in augustus in The Guardian. Vertaling en bewerking: Jan Paul Smit.

Opmerking van de vertaler. Luke Kemp raadt zijn lezers aan geen autoritaire klootzak te zijn. Maar de ineenstorting van onze samenleving is een politiek probleem. De vervanging van het autoritaire kapitalisme door een levendige democratie vergt veel politieke actie, grootschalig algemeen en kleinschalig radicaal. Natuurlijk zal iedere toegewijde activist proberen op voet van gelijkheid om te gaan met de mensen in zijn omgeving, want anders zou zij of hij tegen haar of zijn idealen in handelen. Maar vriendelijk, begripvol gedrag – hoe belangrijk ook – helpt niet mee het kapitalisme te breken.

---

Aanvulling

Als extraatje een paar citaten uit “Goliath’s Curse”.

“Overheersing is een duistere strategie om status te verwerven door middel van geweld, intimidatie of controle over hulpbronnen. Dictators door de eeuwen heen hebben een torenhoge sociale status opgebouwd omdat ze konden dreigen met moord of uithongering van een groot deel van de bevolking.”

“Een combinatie van psychologische eigenschappen die hebben geleid tot goliaths zijn: proberen meer status te krijgen door overheersing; het duistere drietal (zelfverheerlijking, gewetenloosheid en machtswellust); het enthousiast accepteren van sterke leiders wanneer je je bedreigd voelt (de autoritaire impuls); en corruptie door macht.”

“Krijgsheren, staatsvorming en georganiseerde misdaad hebben allemaal vergelijkbare ingrediënten: een hiërarchie die met dwang middelen onttrekt aan een gebied en een bevolking.”

“Elke samenleving heeft verhalen om haar ongelijkheden te rechtvaardigen. Dergelijke verhalen beschrijven hiërarchieën als een vorm van gelijkheid, eerlijkheid of gewoon pure superioriteit. Goden die voortdurend over mensen waken en slecht gedrag straffen en goed gedrag belonen, is een beeld dat heel goed werkt om grote groepen te controleren.”

“Goliath-elites pronken met hun rijkdom en macht om hun kracht te tonen en besteden steeds meer arbeid en energie aan opzichtige consumptie om aan hun statusbehoeften te voldoen. Dit is de belangrijkste bron van ongelijkheid die binnen een goliath ontstaat.”

“Als we teruggaan naar de oudheid, zijn feesten en offers aan goden voorbeelden van opzichtige consumptie. Mensenoffers zijn het teken bij uitstek dat een goliath-leider belangrijker is dan zijn onderdanen. De oude Egyptenaren bouwden gigantische piramides vol schatten voor een farao in het hiernamaals. Door de eeuwen heen zijn monumenten en paleizen gebouwd om goliaths en hun elites te eren. De goliaths van vandaag – de superrijken – tonen hun status door gigantische jachten, privéjets en reizen naar de ruimte.”

“Corruptie is door de geschiedenis heen wijdverbreid geweest. Bijvoorbeeld politici die belastingen verlagen en regelgeving beperken ten gunste van hun rijke donateurs. Corruptie neemt in de loop van de tijd vaak toe, samen met de ongelijkheid in rijkdom. Hoe groter het verschil in macht, hoe meer mogelijkheden er zijn om die te misbruiken. Corruptie kan de rijken helpen nog rijker te worden.”

“Machtige heersers hebben in de loop van de eeuwen veel groepen in Australië, Zuidoost-Azië en Amerika opgejaagd, tot slaaf gemaakt en onteigend. Miljoenen levens, duizenden culturen en honderden talen hebben zij opgeofferd voor miljoenen tonnen goud, zilver, suiker, katoen, kardemom en slaven. Inheemse groepen hebben zij vaak uitgehongerd, op brute wijze overwerkt en gedwongen om in overvolle kampen en nederzettingen te leven met slechte sanitaire voorzieningen en onveilig drinkwater. De verzwakte mensen stierven snel, en de kampen verspreidden gemakkelijk ziektekiemen die soldaten en kolonisten met zich mee brachten.”

“Wat we gewoonlijk ‘democratie’ noemen is eigenlijk meer een oligarchie (overheersing door een kleine groep machthebbers) met democratische versieringen. Want het is meestal een systeem waarin een deel van de bevolking om de vier of vijf jaar stemt op een klein aantal (meestal rijke) vertegenwoordigers die worden gefinancierd en beïnvloed door bedrijven (waarvoor ze daarna vaak gaan werken) en die vervolgens beleid voeren dat meestal beter aansluit bij de belangen van de elite dan bij de het grote publiek. Bovendien overstelpen mediabedrijven die eigendom zijn van miljardairs de kiezers agressief met eenzijdige politieke berichten”

Deze citaten uit het boek van Kemp staan in het artikel “LUKE KEMP Goliath’s Curse: The history and future of societal collapse. Reviewed by Braham Dabscheck”, dat in december verscheen in The Newtown Review of Books. Vertaling en bewerking: Jan Paul Smit.