Venezuela: voor de inheemse gemeenschappen verandert er niets

Vijfhonderd jaar vernietiging. Of het nu de Spanjaarden waren, Bolivar, Chavez, Maduro of Trump, de ontworteling, exploitatie en marginalisering van Warao, Wayuu, Yanomami en Pemon gaat onveranderd door.

De inheemse gemeenschappen van Venezuela leven in een onafgebroken cyclus van ontworteling, exploitatie en geweld. Wat begon met de Spaanse kolonisatie, werd voortgezet door Simon Bolivar en verdergezet door moderne politieke leiders zoals Hugo Chavez, Nicolas Maduro, Delcy Rodriguez en externe actoren zoals Donald Trump. Ondanks formele erkenning van hun rechten in de grondwet van 1999, blijven hun grond, cultuur en leven systematisch bedreigd. Voor de Warao, Wayuu, Yanomami en Pemon is dit geen abstract begrip, maar dagelijkse realiteit: hun gemeenschappen worden ontwricht, hun talen verdwijnen, hun traditionele kennis gaat verloren en jongeren migreren weg uit noodzaak.

Historische achtergrond: kolonisatie en Bolivar

In de zestiende eeuw namen de Spaanse kolonisten land in, dwongen ze de bevolking tot arbeid in mijnen en op plantages, en introduceerden ze ziekten die hele dorpen decimeerden. Deze koloniale logica van landroof, cultureel geweld en uitbuiting legde een patroon vast dat tot op vandaag zichtbaar en voelbaar is. Simon Bolivar bevrijdde Venezuela van Spanje en werd “El Libertador” van meerdere Latijns-Amerikaanse landen, maar zijn idealen waren ambivalent. Hij streefde naar een sterke staat en orde boven directe democratie en bleef een man van de elite. Hoewel hij slavernij gedeeltelijk afschafte, bracht hij geen radicale sociale herverdeling of structurele bescherming voor de inheemse gemeenschappen. Het patroon van marginalisering bleef bestaan, en de koloniale logica werd overgenomen door de nieuwe nationale elite.

De grondwet van 1999 en Hugo Chavez

Met de grondwet van 1999 werden inheemse gemeenschappen officieel erkend. Hun rechten op collectief land, talen, cultuur en politieke vertegenwoordiging werden vastgelegd, en er werden drie zetels in het parlement voor hen voorzien. Dit was een belangrijke symbolische stap vooruit. Toch bleef de uitvoering problematisch. Veel gemeenschappen kregen hun grond nooit officieel toegewezen, en illegale mijnbouw, ontbossing en vervuiling ondermijnden hun leefgebieden. Jongeren verlieten hun dorpen om elders werk te vinden, vaak in steden of informele mijnkampen, waardoor traditionele kennis en taal verloren gingen. Voor de gemeenschappen voelde het alsof de kolonisatie gewoon doorging, zij het met moderne middelen: economische exploitatie, vervuiling en politieke marginalisering.

Moderne kolonisatie en structureel geweld

Vandaag worden deze gemeenschappen geconfronteerd met een “moderne kolonisatie” die hun fysieke en culturele overleving bedreigt. De Warao-gemeenschappen in de Orinocodelta vluchten naar steden zoals Ciudad Guayana en Puerto Ordaz vanwege vervuiling van rivieren, gezondheidsproblemen en armoede. Hun visserij- en jachttradities verdwijnen, en kinderen leren vaak geen moedertaal meer. De Wayuu-gemeenschappen in Zulia en het grensgebied met Colombia migreren massaal naar Colombia om te overleven, maar verliezen daarbij hun taal en culturele kennis. Sommigen raken uit noodzaak betrokken bij smokkelactiviteiten.

De Yanomami-gemeenschappen in het Amazonegebied worden bedreigd door illegale goud- en coltan-mijnbouw, vervuiling en ziekten, waardoor velen gedwongen zijn om naar Brazilië te vluchten. De Pemon-gemeenschappen in de Gran Sabana worden al jarenlang geconfronteerd met ernstige druk van illegale goudmijnen en conflicten met staatsgezag. Hun jongeren trekken massaal weg uit de dorpen, waardoor traditionele landbouw, rituelen en kennis verdwijnen. De aanwezigheid van mijnwerkers en het geweld rond mijnbouwprojecten maken de dorpen onveilig. Veel gemeenschappen worden gedwongen om hun grondgebied tijdelijk of definitief te verlaten.

Deze migraties, zowel intern als grensoverschrijdend, betekenen verlies van autonomie, culturele identiteit en verbondenheid met het land. Sommige rapporten spreken – terecht – van culturele genocide, omdat de bedreigingen systematisch, langdurig en doelbewust zijn.

Continuïteit van koloniale patronen

Het patroon is duidelijk: koloniale logica is nooit gestopt, alleen de middelen zijn veranderd. Voor de Warao, Wayuu, Yanomami en Pemon voelt de realiteit aan alsof de Spanjaarden, Bolivar, Chavez, Maduro en andere machtige actoren van alle tijden samenkomen in één onafgebroken proces van ontworteling en vernietiging. Voor veel inheemse gemeenschappen is de kolonisatie van Venezuela geen geschiedenisboek, maar een dagelijkse realiteit. Moderne leiders en externe actoren zoals Donald Trump versterken dit patroon van marginalisering, terwijl een prominente oppositieleider zoals María Corina Machado, ondanks haar Nobelprijs voor de Vrede en internationale bekendheid, zich nooit concreet uitspreekt voor inheemse rechten en zich openlijk positioneert pro-VS en Trump.

Verzet en verdedigers van inheemse gemeenschappen

Ondanks deze zware omstandigheden verzetten de gemeenschappen zich. Lokale leiders en organisaties protesteren tegen landroof, mijnbouw en milieuvernietiging, en proberen hun rechten te verdedigen in het parlement en via internationale kanalen. Ze worden echter vaak geconfronteerd met intimidatie, bewaking en controle, arrestaties en soms zelfs moord, zoals tijdens de Pemon-protesten van 2019. Nationale en internationale mensenrechtenorganisaties documenteren deze schendingen, maar effectieve bescherming blijft beperkt. Het verzet is groot, maar vaak onzichtbaar en kwetsbaar, terwijl politieke macht en (inter)nationale media er amper aandacht aan schenken en zich liever op andere zaken richten.

Besluit

De inheemse gemeenschappen van Venezuela leven in een continuüm van bedreiging: historisch geweld, structurele ongelijkheid en moderne uitbuiting stapelen zich op. Ondanks juridische erkenning van hun rechten sinds 1999 en de aanwezigheid van inheemse vertegenwoordigers in het parlement, blijven hun leefgebieden, cultuur en leven systematisch bedreigd. Overleven blijft een dagelijkse strijd tegen een kolonisatie die nooit ophoudt, en hun realiteit toont dat het verleden en het heden in Venezuela onlosmakelijk met elkaar verbonden blijven. De koloniale patronen zijn niet verdwenen, maar hebben zich aangepast aan de moderne politieke en economische context.

Nadenken over betrokkenheid

Wanneer ik de verhalen van de Warao, Wayuu, Yanomami en Pemon lees, kan ik niet anders dan nadenken over wat het betekent om een stem te hebben en te geven. Hun strijd is al eeuwenlang systematisch onderdrukt, hun leefgebieden bedreigd, hun cultuur en talen fragmentarisch geworden. Tegelijk besef ik dat deze gemeenschappen, hoewel ze samen nog slechts twee à drie procent van de Venezolaanse bevolking uitmaken, evenveel recht hebben om betrokken te worden bij elk gesprek over Venezuela. Hun aanwezigheid, hun geschiedenis en hun toekomst mogen nooit buiten de discussies blijven. Het doet nadenken dat het ook anders kan. In België bijvoorbeeld beslaat de Duitstalige gemeenschap slechts anderhalf procent van de oppervlakte en telt ze 7 promille van de bevolking, maar geniet ze verregaande autonomie dankzij een eigen parlement, regering en bevoegdheden voor cultuur, onderwijs en sociale zaken.

Er blijft ruimte voor betrokkenheid, hoe klein ook. Door te luisteren, hun verhalen te leren kennen en te delen, kunnen hun verhalen en rechten zichtbaar worden buiten hun dorpen. Sommige organisaties, zoals Survival International en Cultural Survival, werken rechtstreeks met gemeenschappen aan de bescherming van land en cultuur. Hun werk toont dat solidariteit concreet kan zijn, zelfs op afstand, en dat het ondersteunen van deze initiatieven een manier is om structurele ongelijkheid aan te kaarten. Ik besef dat mijn eigen handelen beperkt is, maar ik besef ook dat het erkennen, getuigen en verspreiden van hun stem een manier is om het onzichtbare zichtbaar te maken.

Paul Siperius

(Sociaal-cultureel agoog en activist)

Bronnen

• Venezolaanse grondwet van 1999 – Constitucion de la Republica Bolivariana de Venezuela.
• Minority Rights Group International – Rapporten over inheemse gemeenschappen in Venezuela.
• Forest Peoples Programme – Landrechten en bescherming van inheemse gemeenschappen.
• NativeHistory.info – Artikelen over inheemse gemeenschappen en mijnbouw.
• UNHCR – Migratie en vluchtelingenstromen in Venezuela. UNHCR Venezuela
• Wikipedia – Warao, Wayuu, Yanomami, Pemon – Algemeen overzicht van gemeenschappen en gebieden.
• Survival International – Internationale organisatie voor de bescherming van inheemse gemeenschappen.
• Cultural Survival – Organisatie die culturele rechten en autonomie van inheemse gemeenschappen ondersteunt.