Wie profiteert van de rellen in Frankrijk?

“Gewelddadige Franse protesten spelen uiterst rechtse Le Pen in de kaart”, zo kopte FD een analyse van 18 oktober. Ook elders horen we deze bewering versterkt, dat het fascistische Rassemblement National de grote winnaar zou zijn van de demonstraties van de afgelopen dagen. Je hoort zelfs samenzweringstheorieën dat extreem-rechts achter de rellen en plunderingen zou zitten, om Le Pen aan een verkiezingswinst te helpen.

Maar is wat er nu in Frankrijk gebeurt niet logisch? De laatste veertig jaar aan neo-liberale politiek gaan maar één kant op. Meer bezuinigingen, minder sociale zekerheid, meer privatisering, minder inspraak en democratie, meer economische ongelijkheid, minder belasting voor de rijken, en ga zo maar door. De politiek staat sinds de jaren tachtig in een permanente crisisstand, waarbij altijd geld tekort is en overheden constant willen bezuinigen. Nooit wordt sociale zekerheid eens uitgebreid, of worden regels eens minder streng, of wordt er een nieuwe publieke dienst gecreëerd.

In Frankrijk leidde deze bezuinigingen tot protesten rond de verhoging van de pensioenleeftijd. Ondanks heftige protesten gebruikte premier Élisabeth Borne en haar minderheidsregering het beruchte artikel 49.3 van de Franse grondwet, waardoor de regering een wet kan doordrukken zonder instemming van het parlement. Pogingen om de regering te laten vallen faalden, en de demonstranten kregen te maken met heftig politiegeweld bedoeld om de protesten te breken. In 2024 won Le Nouveau Front Populaire, een linkse stembuscoalitie, de parlementaire verkiezingen, wat op zijn minst had kunnen leiden tot een matiging van neo-liberaal beleid. In plaats daarvan besloot president Macron een rechtse minderheidsregering in stand te houden.

Is het dan zo vreemd dat mensen zich keren tot gewelddadige middelen? “Rellen zijn de taal van de ongehoorden”, aldus Martin Luther King Jr, en in Frankrijk wonen veel ongehoorden. Ongeveer tien miljoen mensen leven er in armoede. Dat is niet alleen een zaak van de laatste drie jaar, maar het gevolg van vier decennia beleid waarin steeds meer macht en kapitaal in de handen is gekomen van bedrijven en eigenaren. Onze media, onze technologie, onze pensioenen, ons voedsel en onze nutsvoorzieningen zijn steeds meer in handen van mensen die er rijk mee willen worden. Als je als mens zo wordt uitgeknepen, kan je op een gegeven moment niet anders dan iets slopen.

Voor de vraag hoe journalisten hierover kunnen schrijven, is het van groot belang aan wie je handelingsmogelijkheid toeschrijft. Dat de protesten Le Pen in de kaart spelen, is één frame. Je kan echter ook zeggen dat de Franse regering, door jarenlang rechts beleid, mensen heeft gedwongen tot opstand. Of wellicht moeten we de mensen verantwoordelijk houden die zogenaamd naar extreem-rechts stappen? Moeten we hen behandelen als gras dat willoos met alle winden meewaait? Of hebben zij zelf een morele verantwoordelijkheid om geen fascist te zijn?

Duitsland

Laten we een historisch voorbeeld nemen: Duitsland ten tijde van de Weimarrepubliek. Na een verkiezingswinst van de sociaal-democraten in 1930 weigerde de rechtse president Von Hindenburg een linkse kanselier aan te wijzen. Wat volgde was drie jaar aan rechtse minderheidsregering, die enkel bij decreet economische maatregelen kon nemen. Deze maatregelen beschermden vooral de bezittende klasse tegen de gevolgen van de mondiale recessie, bijvoorbeeld door lonen, uitkeringen en pensioenen te korten, juist toen mensen het economisch het zwaarst hadden.

Het is een fabel dat de groep verarmde arbeiders en baanlozen massaal op de NSDAP stemde. Deze groep stemde voornamelijk op de communistische KPD. Het was juist de groei van het militante communisme die de ‘ondernemers’, de petit bourgeoisie en de industriëlen, deed beven. Zeker de grote industriëlen hoopten dat de nazi’s de politiemacht van de staat zouden gebruiken om vakbonden te verbieden en het arbeidersverzet te breken. Daartoe steunden ze de nazi’s met bijdragen voor hun verkiezingscampagnes. Ook waren het de industriëlen die bij president Von Hindenburg aandrongen op een regering geleid door Hitler.

Nu zou je kunnen beweren dat de machtsgreep van de NSDAP uiteindelijk de schuld was van de communistische KPD. Sommigen, vooral aan centristische zijde, hebben dit beweerd. Dit gaat echter voorbij aan twee zaken: allereerst, wat hadden de communisten en vakbonden anders moeten doen? De regeringen-Brüning en Von Papen waren niet alleen bezig hen economisch uit te knijpen, Von Papen was actief bezig de democratie uit te kleden zodat de arbeiders zich nooit meer zouden kunnen verzetten. Hadden de communisten en vakbonden dit lijdzaam aan moeten zien?

Daarnaast: moeten we de verantwoordelijkheid niet leggen bij de ‘ondernemers’ die de nazi-partij dachten te kunnen gebruiken? Je kan wel zeggen dat de communisten hen naar de NSDAP “dreven”, maar die mensen zijn toch geen makke lammetjes die enkel worden gedreven door instinct en externe impulsen? Waar de industriëlen en petit bourgeoisie de kant van de NSDAP koos, deden ze dat om een orde te beschermen die hen verrijkte ten koste van de arbeiders. Zij zijn niet naar de NSDAP gedreven, zij probeerden de NSDAP te gebruiken als een wapen. Moeten we hen geen handelingsbekwaamheid toeschrijven, dat zij de dood van de democratie en het risico op de Holocaust voor lief namen?

“Naar extreem-rechts drijven”

We hebben het riedeltje al vaker gehoord de afgelopen tijd. Het uitspreken voor een vrij Palestina zou mensen naar extreem-rechts drijven. Het erkennen van queer en trans mensen zou mensen naar extreem-rechts drijven. Het willen beschermen van vluchtelingen zou mensen naar extreem-rechts drijven. Niet regeren met Wilders werkt hem in de hand (vergeleken met wél regeren?). Niet meedoen in zijn hetzes werkt hem in de hand. Alles behalve capitulatie op voorhand lijkt “koren op de molen” voor extreem-rechts, als ik commentatoren mag geloven. Alsof alleen linkse activisten verantwoordelijkheid af moeten leggen.

Hierin hebben ook kranten, columnisten en figuren op sociale media een verantwoordelijkheid. Als zij constant maar blijven zeggen dat alles “koren op de molen” is van Le Pen, en dus alleen de demonstranten aanspreken, dan wordt dat de werkelijkheid. Terwijl kranten juist een rol hebben om te kijken naar die mensen die zogenaamd overstappen naar Le Pen (waar overigens nog geen enkel bewijs voor is). Waarom vinden zij racisme en fascisme opeens acceptabel? Hoe werken je prioriteiten dan?

Naast dat het een zichzelf inwilligende voorspelling is, is het ook nog eens politiek met oogkleppen op. Politiek is méér dan verkiezingsuitslagen. Mensen die kijken naar het politiegeweld van de afgelopen weken en alleen maar kunnen denken aan hoe dit de verkiezingen gaat beïnvloeden, zien “het volk” als niets anders dan stemvee, puur gemeten in procentpunten voor de één of andere partij. In plaats van “het volk” zo neerbuigend te bejegenen, zou het ons behoeven om meer begrip en respect te hebben voor mensen die de moed hebben (want de strijd aangaan met de politie vereist zeker moed) om op te staan.

Dit alles is waar, ongeacht je politieke stand. Zelfs als je niet aan de kant van de demonstranten staat, moet je inzien dat de huidige politiek in Frankrijk (en ook in Nederland, overigens) onontkoombaar tot gewelddadig verzet zal leiden. Je kan mensen niet eindeloos uitknijpen, monddood maken en vereenzamen, en vervolgens verwachten dat ze zich in nette rijen richting de afgrond begeven. Wie de democratie afbreekt en macht concentreert in de handen van een kleine elite, brouwt eigenhandig een brede opstand. Dat kan je tof vinden of niet, maar juist Frankrijk, waar de bestorming van de Bastille jaarlijks wordt gevierd, zou moeten weten hoe hard dat historische feit aan kan komen.

Bo Salomons

(Dit artikel verscheen eerder op Joop.)