Duitse jongeren in opstand tegen militarisme

Het is een zonnige morgen in het zakendistrict van Berlijn. In de schaduw van winkelcentra en hoofdkantoren van bedrijven heeft zich op 5 maart een grote groep middelbare scholieren verzameld. Vanaf een soort van podium beginnen twee van hun kameraden leuzen te roepen tegen de Duitse bondskanselier: “Friedrich Merz, kus mijn kloten”, “Stuur Merz naar het front” en “Dienstplicht? Nooit meer!”.

De leerlingen krijgen gezelschap van een groeiend aantal supporters, waaronder vertegenwoordigers van de nationale lerarenvakbond, linkse partijen en vredesgroepen. Heel wat demonstranten laten zien dat ze solidair zijn met de Palestijnen – tot ongenoegen van de Berlijnse politie, die via luidsprekers waarschuwt dat zij demonstranten zullen arresteren die hun gezicht bedekken met Palestijnse sjaals. De menigte trekt naar de linkse arbeiderswijk Kreuzberg en groeit uit tot ongeveer tienduizend mensen. Het is de tweede grote scholierenstaking tegen de herinvoering van de dienstplicht in Duitsland, die in 2011 afgeschaft is, maar nu weer op de agenda staat. In een landelijke actie gingen op 5 maart meer dan vijftigduizend middelbare scholieren en anderen in ongeveer honderddertig steden en dorpen de straat op. Hun motto: “De rijken willen oorlog – de jongeren willen een toekomst.”

De protesten komen slechts enkele dagen na het begin van de Amerikaanse en Israëlische aanvallen op Iran, waarvan velen hier vrezen dat die kunnen uitlopen op nieuwe gewapende conflicten met wereldwijde gevolgen. De Duitse regering bereidt het land voor op een oorlog via het grootste bewapeningsprogramma sinds de Tweede Wereldoorlog. Volgens bondskanselier Merz moet zijn land het “sterkste leger van Europa” krijgen. Over drie jaar moet het 3,5 procent van zijn bnp (bruto nationaal product, de waarde alle producten en diensten van een land van een heel jaar bij elkaar opgeteld) besteden aan militaire uitgaven. Het gaat om een bedrag van ruim honderdvijftig miljard euro per jaar, meer dan Frankrijk en Groot-Brittannië samen aan hun legers besteden. Om de enorme extra kosten te betalen, zal de Bondsrepubliek zich niet langer kunnen houden aan haar strenge regels voor een beperking van de staatsschuld (de “schuldenrem”).

Naast directe militaire uitgaven komt de regering met een klimaat- en infrastructuur pakket van vijfhonderd miljard euro, waarvan een aanzienlijk deel gaat naar oorlogsvoorbereiding door een groot aantal schuilkelders te bouwen en het spoor-, water- en snelwegennet van het land te verbeteren om snel troepen te kunnen verplaatsen. Nu het Duitse leger opeens over enorm veel extra geld beschikt, heeft het tientallen F-35-straaljagers besteld (die bedoeld zijn om in geval van een atoomoorlog bombardementsvluchten te gaan uitvoeren met Amerikaanse kernwapens die in Duitsland zijn opgeslagen), en verder ook Chinook helikopters, Tomahawk kruisraketten, drones, raket afweersystemen, pantservoertuigen en munitie. Ook is er nu vijfendertig miljard euro beschikbaar voor een militair ruimtevaart programma. De grootste wapenfabrikant van Duitsland, Rheinmetall, profiteert daar als eerste van. De prijs van zijn aandelen is sinds 2022 meer dan vertwintigvoudigd. Nu de Duitse auto-industrie alweer een hele tijd in het slop zit, schakelen autofabrieken in het hele land over op de productie van wapens.

Naast een forse uitbreiding van het militair-industrieel complex vereisen de plannen van Merz ook een flinke groei van het leger: van 184.000 soldaten nu tot minstens 260.000 rond 2035. Een toename van ruim veertig procent. Met aantrekkelijke salarissen en extraatjes probeert Duitsland zoveel mogelijk nieuwe soldaten te werven, terwijl het tegelijkertijd verder bezuinigt op de verzorgingsstaat. Zo oefent het druk uit op jonge arbeiders met weinig geld om zich aan te melden voor militaire dienst. De Bundeswehr neemt ook minderjarigen op. In 2025 bestond een achtste van de nieuwe soldaten uit zeventienjarigen. Volgens de mensenrechtenorganisatie Terre des Hommes “maakt dit de Duitse strijdkrachten tot een van de legers met de meeste minderjarige soldaten ter wereld”.

Ondanks al deze maatregelen heeft de krijgsmacht moeite om aan voldoende nieuwe soldaten te komen. Op 5 december heeft de Bondsdag (het Duitse parlement) daarom een wet aangenomen die alle achttienjarige mannen verplicht om vragenlijsten in te vullen over hun interesse in militaire dienst, en om een medische keuring te ondergaan. Opvallend is dat de nieuwe wet ook een artikel bevat die de regering toestaat om de militaire dienstplicht, die in 2011 is afgeschaft, opnieuw in te voeren als er te weinig nieuwe aanmeldingen zijn. Uit peilingen blijkt dat deze maatregel enorm impopulair is bij Duitse jongeren: 63 procent van de 18- tot 29-jarigen verwerpt de nieuwe dienstplichtwet. Op 12 december 2025, de dag dat het parlement de wet aannam, barstte er woede los in de Duitse straten. In meer dan honderd steden in het hele land deden leerlingen mee aan de “Schulstreik gegen Wehrpflicht” (schoolstaking tegen dienstplicht). In plaats van naar school te gaan, gingen ze demonstreren. De betogingen van 5 maart laten zien dat de beweging aan kracht wint en dat het verzet tegen de verplichte militaire dienst waarschijnlijk niet snel zal afnemen.

Onderdrukking en ongewenst applaus

De Duitse politieke klasse was verrast door de heftige reacties en reageerde met een mix van begrip en afwijzing. Minister van Defensie Boris Pistorius, een sociaal-democraat, richtte zich rechtstreeks tot de stakende leerlingen in een videoboodschap op Instagram, waarin hij stelde dat “vrijheid van meningsuiting een van de belangrijkste verworvenheden van onze democratie is” – een verworvenheid die soms met wapens verdedigd moet worden. Zijn partijgenoot Siemtje Möller noemde de protesten botweg “puur populisme, of gewoon onzin”.

Ondertussen dringen politici van de conservatieve christen-democraten van Merz aan op een snellere invoering van de dienstplicht. In een recent rapport noemt Henning Otte, de parlementaire ombudsman voor het leger, het werven van voldoende soldaten een grote uitdaging, voor de Bundeswehr en eist hij op korte termijn een stappenplan voor de herinvoering van de dienstplicht. Zoals politici van de regeringscoalitie graag benadrukken, zou de herinvoering van de dienstplicht geen afbreuk doen aan het grondwettelijk gegarandeerde recht op individuele weigering. Wie niet in het leger wil, zou in plaats daarvan ander werk mogen doen. Veel leerlingen hebben zo hun twijfels over dergelijke garanties en wijzen erop dat soortgelijke grondwettelijke beschermingen ook in Oekraïne bestonden, maar dat de regering die onmiddellijk afschafte toen Rusland het land binnenviel.

Leerlingen die deelnamen aan de schoolstakingen kregen te maken met verschillende vormen van repressie. Zo waarschuwde Stefan Düll, directeur van een middelbare school in Zuid-Duitsland en voorzitter van de conservatieve lerarenvakbond Deutscher Lehrerverband, zijn leerlingen dat deelname aan de stakingen “ongeoorloofd verzuim” was, dat hij zou kunnen bestraffen met “onder andere verwijdering”. Düll riep scholen ook op om hun leerlingen beter te informeren over “de dreiging van Rusland en zijn bondgenoten”. In Halberstadt (Oost-Duitsland) zou de schoolleiding leerlingen in een klaslokaal hebben opgesloten om te voorkomen dat ze aan de demonstratie deelnamen. In de Noord-Duitse stad Rostock zouden de autoriteiten leerlingen hebben verboden om tijdens schooluren te demonstreren. In München heeft de politie de spandoeken van sommige demonstranten in beslag genomen, en in Berlijn heeft de politie na de demonstratie verschillende leerlingen gearresteerd.

Ongewenst applaus kwam van delen van de extreem-rechtse Alternative für Deutschland (AfD) rond neo-nazi ophitser Björn Höcke, die probeerden munt te slaan uit de energie van de beweging. In een opzienbarende toespraak in het parlement betoogde Höcke dat een Duitsland vol dragqueens en massale immigratie het niet waard was om verdedigd te worden, terwijl hij toegaf dat hij in principe niet tegen militaire dienst was. In de oostelijke deelstaat Saksen-Anhalt steunde de AfD-fractie actief de schoolstakingen, waarop de organisatoren onmiddellijk lieten weten niks met de AfD op te hebben.

Volgens socioloog Simon Teune, die protestbewegingen onderzoekt, zijn schoolstakingen een beproefd actiemiddel van leerlingen en studenten in Duitsland. Al tijdens de Duitse revolutie van 1918-1919 organiseerden studenten zich in raden, geïnspireerd door alle arbeiders- en soldatenraden in die tijd. In 1919 riepen leerlingen op tot een grote schoolstaking om lijfstraffen af te schaffen en de kwaliteit van het onderwijs te verbeteren. Enkele jaren geleden kende Duitsland een grote golf van schoolstakingen voor het klimaat, met meer dan een miljoen deelnemers tijdens de acties in september 2019. Sommige organisatoren van de huidige schoolstaking tegen de dienstplicht waren al betrokken bij deze eerdere grote demonstraties. Terwijl de gewone Duitse politici de klimaatstakingsbeweging uiteindelijk omarmden, hoeft de huidige anti-militaristische beweging daar niet op te rekenen.

Een klassenkwestie

Ondanks enorme druk van verschillende kanten heeft de beweging voet bij stuk gehouden door de dienstplichtwet vooral te presenteren als een klassenprobleem, van rijk tegen arm. In veel steden leiden coalities van linkse jongerengroepen en studentenverenigingen de stakingen, met steun van lokale vakbonden en vredesorganisaties en van de sociaal-democratisch partij Die Linke, de enige groep in het parlement die de dienstplichtwet ondubbelzinnig afwijst. Op de podia wijzen leiders van de beweging er voortdurend op dat de militaire uitgaven de komende jaren naar verwachting maar liefst de helft van de federale uitgaven zullen opslorpen, terwijl de overheid vast nog meer gaat bezuinigen op onderwijs, gezondheidszorg en sociale zekerheid.

Jongeren vinden dat de regering toch al bijna geen oog heeft voor hun problemen, zoals klimaatverandering, een groot tekort aan woningen en slecht onderwijs. Daar komt de verplichte deelname aan het leger dan nog bovenop. Volgens studenten vertegenwoordigers Kiran Schürmann en Selma Kuhlmann gaat het bij de dienstplichtwet “niet om ‘waarden’ of ‘democratie’, maar om de belangen van het Duitse kapitaal en zijn wens om handelsroutes te controleren”.

Leerlingen zeggen dat het om een internationale strijd gaat, en verwijzen naar anti-militaristische bewegingen in bijvoorbeeld Spanje en Frankrijk. Tijdens de demonstratie in Berlijn verklaarden tal van sprekers zich solidair met anti-imperialistische activisten wereldwijd, van Latijns-Amerika tot Palestina. Zij verfoeiden de recente aanvallen van de VS en Israël op Iran. Als een activist uit Soedan op het podium “Lang leve Generatie Z” roept krijgt hij enthousiast applaus. Verschillende demonstranten zwaaien met Straw Hat Jolly Roger vlaggen van het Japanse stripverhaal “One Piece”, een symbool van de Gen Z-opstanden in Nepal, Madagaskar, Kenia en Marokko. Na de toespraak begint een punkband van jongeren te spelen. Sommige demonstranten verzamelen zich voor een politiebusje om hun steun te betuigen aan hun gearresteerde kameraden. De organisatoren kondigen aan dat ze hun volgende schoolstaking al hebben gepland. Die vindt plaats op 8 mei, de verjaardag van de bevrijding van Duitsland van het fascisme. Hoe toepasselijk!

Elias Koenig

(Het oorspronkelijke artikel “Germany’s Gen Z Is Revolting Against Militarism” verscheen begin maart bij Jacobin. Vertaling en bewerking: Jan Paul Smit)

Verder lezen

• Interview met een van de actieleiders: “Schulstreiks gegen Wehrdienst: ‘Wir ziehen uns aus keiner Verantwortung’“
• Website van de schoolstaking: “Schulstreik gegen Wehrpflicht“.