Het uitroeien van variëteit
“Kamer bezorgd over stijgend aantal verwarde mensen en uitblijven van oplossingen”, kopte de NOS vandaag. Wat hier gebeurt, is een natuurwet van hiërarchie. Een hiërarchisch systeem weet niet om te gaan met inherente verschillen in mensen. Onze maatschappij drijft op uniformiteit, en wie daar niet aan voldoet, krijgt te maken met de lange lat.
De inspiratie voor deze draad komt van Philosophy Tube. Zij maakte in 2022 onderstaande video over transzorg die grote impact heeft gehad op mijn kijk op de wereld. Ik kan haar content aan iedereen aanraden.
De term variëteit (variety) komt uit de cybernetica, de wetenschap die zich bezighoudt met besturingssystemen. Computers zijn daar één voorbeeld van, maar eigenlijk gaat cybernetica over alle bestuurssystemen, ook in organisaties en in de natuur.
Volgens de “law of the requisite variety” (wet van de benodigde variëteit) kan een bestuurssysteem maar een bepaalde hoeveelheid complexiteit aan in de “inputs”. Hoe complexer de “inputs”, hoe complexer het systeem moet zijn om die “inputs” te kunnen verwerken.
Neem bijvoorbeeld een supermarkt. In een supermarkt met zo goed als oneindige variëteit zou je letterlijk alles kunnen bestellen en in elke hoeveelheid (50 of 51 spaghetti’s). Maar dat is organisatorisch niet te doen, dus beperkt de supermarkt het aantal en de hoeveelheid producten die ze aanbieden.
Sterker nog: een organisatie heeft de neiging om die variëteit in hun aanbod zoveel mogelijk te beperken. Het in stand houden van een complexe organisatie kost namelijk geld, tijd en moeite. Een organisatie wil kosten besparen, en wil dus een zo laag mogelijke variëteit. En dat is het probleem.
Want zo bepalen organisaties (vaak bedrijven) wat in de wereld een toelaatbare variëteit is. Met andere woorden, wat ‘normaal’ of ‘abnormaal’ is, en wat gefaciliteerd moet worden. De voorbeelden zijn eindeloos, maar laat me een paar belangrijke geven.
Veganisme was lang nog moeilijker dan het nu is. Dierlijke producten stonden slecht aangegeven op ingrediëntenlijsten, dus als vegan moest je zelf hele lijsten bijhouden. Veel restaurants hadden niet eens een vega optie, laat staan een vegan optie.
Recent verscheen op One World een stuk over singles-discriminatie, wat ook een voorbeeld is van hoe bepaalde “hokjes” niet gefaciliteerd worden. Ook dit is een voorbeeld van hoe variëteit wordt verlaagd.
In de wereld van mode is er nog steeds veel discriminatie, want kledingmerken willen geen kleding produceren voor alle mogelijke lichaamstypen. Bepaalde lichaamstypen worden gezien als de norm, en de rest wijkt af, want kledingmakers houden er geen rekening mee.
Het wijzigen van een geslachtsregistratie is (relatief) eenvoudig als je een V of een M wil, maar als je een X wil, is het opeens een heel stuk complexer.
De definitie van welk gedrag ‘normaal’ is en wat een ‘aandoening’ is, wordt ook bepaald door kapitalistische verhoudingen. We gebruiken vaak medicijnen om bepaald gedrag te ‘genezen’ als het productieve arbeid voor een baas bemoeilijkt, in plaats van gedrag te faciliteren.
Dit geldt ook voor andere vormen van ‘beperking’, waarbij de beperking vaak juist gelegen is in de manier waarop de samenleving is ingericht en met wie de samenleving rekening houdt. Als je in een rolstoel zit, dan is niet de rolstoel, maar de trap de beperking.
Rekening houden met al deze zaken vereist een grote variëteit. Het betekent meer mensen betrekken bij besluitvorming en ontwerp, meer verschillende mogelijkheden faciliteren, meer aandacht en moeite steken in je organisatie wendbaar maken. En dat kost allemaal te veel geld.
Bezuinigingen op de zorg betekenen dat er meer mensen zijn wiens gedrag zogenaamd niet wordt begrepen. De vraag is, begrepen door wie? Er zijn mensen wiens werk het is om gedrag te begrijpen. Alleen die mensen zijn wegbezuinigd.
Dus wordt steeds vaker de politie ingezet om met die mensen om te gaan. En ook de politie heeft een beperkte variëteit in de manier waarop ze met de wereld omgaan, waarbij geweld vaak het gekozen middel is. Met vele doden als gevolg.
Als bepaalde inclusiviteit de variëteit verlaagt (zoals het openstellen van het huwelijk ongeacht genderidentiteit), lijkt dat vaker te kunnen. Maar het blijft beperkt tot erkenning van één soort familie, de kernfamilie.
Waarschijnlijk kunnen mensen hier nog duizenden voorbeelden geven van lage variëteit in organisaties die willen bezuinigen. Racisme in het onderwijs, validisme op het werk, menstruatiearmoede, medische ongelijkheid in de zorg, uitsluiting in het onderwijs… Het zijn er te veel om op te noemen.
En als je daarover wil klagen, dan loop je ook tegen een muur aan. Klachtenprocedures zijn vaak ingericht om klachten te smoren, want een klacht is óók een input, en erop reageren verhoogt de variëteit. Terwijl daarop juist bezuinigd moet worden.
Dit is de dictatuur van de ‘normaliteit’: dat je alleen in de wereld kan leven als je je op een nauwe, gewenste manier gedraagt. Doe je dat niet, dan word je snel gezien als een last, schadelijk voor de openbare orde of zelfs als een bedreiging. Waardoor je met geweld en repressie te maken krijgt.
Echte vrijheid betekent ook een bevrijding van ‘normaliteit’, dat mensen niet constant zichzelf in de ‘juiste’ hokjes moeten passen om geaccepteerd te worden. Maar dat past niet in een hiërarchische samenleving, en al helemaal niet in een neo-liberaal kapitalistische.
In een samenleving van vrije arbeid, waar mensen werken om elkaar te helpen in plaats van om geld te verdienen, is er ook veel meer ruimte voor variëteit. In onze huidige samenleving zijn winst en variëteit tegenovergestelden. In een rechtvaardige samenleving niet.
En in de tussentijd moeten we zorgen dat zorginstanties de capaciteit hebben om iedereen te begrijpen en te helpen waar nodig is, en dat we allemaal wat meer accepteren dan de norm. En tegelijkertijd zorgen dat moord door de politie nooit een optie is, bijvoorbeeld door hun wapens af te nemen.
Bo Salomons
(Dit artikel verscheen eerder als draadje op Bluesky.)