De systeemcrisis achter de Iran-oorlog
De oorlog in Iran en de maatschappelijke gevolgen daarvan zijn niet te wijten aan één blokje, maar aan een jenga-toren aan keuzes die de afgelopen honderd jaar zijn gemaakt. Een systeemcrisis waar wij allemaal slachtoffer van zijn.
Om te beginnen: de oliecrisis. Door het afsluiten van de Straat van Hormuz, als reactie op de Amerikaanse en Israëlische aanvallen op Iran, kan er weinig olie de Perzische Golf verlaten. Dat betreft twintig miljoen vaten olie per dag, ongeveer drie miljard liter.
Het gaat dan bijvoorbeeld om VLCC‘s, enorme schepen die rond de twee miljoen vaten (driehonderd miljoen liter) olie transporteren. Dat is genoeg voor ongeveer 2,5 dagen aan Nederlandse olieconsumptie. Die schepen zijn traag en enorm vatbaar voor aanvallen.
Een plaatje doet dit soort schepen geen recht. Deze meer dan driehonderd meter lange schepen zijn even lang als twee Maastorens (Rotterdam) op elkaar gestapeld, of drie Strijkijzers (Den Haag), of drie Achmeatorens (Leeuwarden) of drie voetbalvelden. Met andere woorden: een makkelijk doelwit.
De economische gevolgen van deze beperking zijn enorm, ook al haalt Nederland nauwelijks olie uit de Perzische Golf. Door het afgenomen aanbod wordt olie overal duurder. En omdat olie wordt gebruikt voor alles van energie tot transport tot productie, wordt alles duurder.
Die afhankelijkheid van olie en andere fossiele brandstoffen is echter geen natuurverschijnsel. Het is een politieke keuze. Een keuze die is beïnvloed door decennia aan lobby vanuit de olie-industrie, die onder andere bewijs achter hield voor klimaatverandering.
Oliebedrijven hebben hun aanzienlijke macht en vermogen actief gebruikt om elke innovatie die de maatschappij van de olieverslaving af kan helpen, te vertragen of te stoppen. Want oliebedrijven verdienen aan de centrale rol die olie speelt.
En fossiele industrie is juist goed vanuit een kapitalistisch oogpunt: de winning is zeer technisch en kapitaalintensief en moet dus gedaan worden door grote bedrijven. Tegelijkertijd zijn de negatieve effecten voor iedereen, en zijn die dus gecollectiviseerd.
We hadden de les kunnen leren in de jaren zeventig, toen Arabische landen de olie-export naar onder andere Nederland stil legden vanwege Nederlandse steun aan Israël tijdens de Yom Kippur-oorlog. Maar daarna is er juist méér geïnvesteerd in olie-infrastructuur.
Overigens is het mogelijk voor landen om Iran te vragen om hun schepen uit te zonderen van de blokkade. Dat zou wel betekenen dat Nederland de aanvallen van de VS en Israël zou moeten veroordelen, onder andere. Maar ook dat gaat Nederland niet doen.
Nederland is namelijk afhankelijk van de VS voor olie en gas, en een principiële stand tegen schending van het internationaal recht zou wellicht kunnen betekenen dat Trump olie en gas voor Nederland duurder gaat maken. Dus ook hier is Nederland afhankelijk.
Als we het toch hebben over systemische problemen: je kan je ook afvragen waarom de VS, Israël en Iran in conflict zijn. Ook dat heeft met olie te maken. In 1953 hebben de VS en het VK de regering van Iran vervangen omdat die dreigde om de olieproductie te nationaliseren.
De verkozen Iraanse regering werd vervangen door een dictatuur van de sjah, de koning van Iran, die met westerse steun een corrupt schrikbewind voerde ten gunste van onder andere oliebedrijven als BP. Dat schrikbewind leidde uiteindelijk tot de revolutie van 1979.
Na de revolutie in 1979 werd Iran een theocratie met een enorm wantrouwen richting Europa, de VS en Israël. Vanuit het westen werden sancties ingesteld tegen Iran, met grote gevolgen voor de Iraanse economie en vooral de levensstandaard voor de Iraniërs.
Sterker nog: een van de redenen dat de VS en Israël juist nu aanvallen, is vanwege aanhoudende protesten tegen de Iraanse regering, mede vanwege waterschaarste. Een schaarste die wordt veroorzaakt door klimaatverandering na meer dan honderd jaar olieverbruik.
Hierdoor is Iran ook geïsoleerd van de wereldeconomie, en dat heeft de grip van de theocratische elite alleen maar vergroot. Dat vijandsbeeld van de VS als boosdoener versterkt de macht van de Republikeinse Garde. Een vijandig Iran is iets dat westerse landen zelf hebben gecreëerd.
Die vijandigheid wordt alleen maar versterkt door de positie van Israël. In dit kader fungeert Israël als een basis van de VS in West-Azië. De aanwezigheid van Israël als een feitelijke kolonie creëert verzet dat door Iran gesteund kan worden.
Vroeger werd Palestina door veel meer landen gesteund, zoals Egypte, maar de positie van de VS in West-Azië en Noord-Afrika heeft ervoor gezorgd dat landen als Jordanië, Egypte, Libanon en Irak zich niet meer durven uit te spreken tegen Israël.
Die positie van de VS is natuurlijk enorm verstevigd sinds de invasie van Irak (ook voor olie!) en de invasie van Afghanistan. De “oorlog tegen terreur”, waar Bush, Obama, Trump en Biden allemaal een aandeel in hebben gehad, heeft dit fundament gelegd.
Het feit dat er nooit iemand is veroordeeld voor de illegale oorlog in Irak, en dat niemand is vervolgd voor de genocide in Palestina, maakt dat deze mensen zich onaantastbaar voelen om de volgende oorlog te beginnen en door te zetten, zeker nu oliebelangen in het geding zijn.
En dan zwijgen we nog over de fascistische stroom van de afgelopen jaren, die islamofobie in de VS, Europa, India en Myanmar heeft genormaliseerd. Moslims worden op zo’n systematische wijze als minderwaardig gezien dat veel mensen niet eens opkijken als een Iraanse school wordt verpulverd.
Ook daar heeft de Nederlandse politiek aan bijgedragen, door macht te geven aan Wilders en de zijnen, door Dick Schoof premier te maken, door in te stemmen met jaren aan surveillance, door het boerkaverbod in te voeren en uit te breiden, door vluchtelingen te stigmatiseren, en ga zo maar door.
In deze oorlog komt dus onze hele samenleving samen. Kapitalisme, imperialisme, centralisatie, islamofobie, fascisme, oorlogsmisdrijven, genocide, klimaatverandering, Israël… Het is een jenga-toren die uit elkaar klapt omdat de toren al jaren instabiel is gemaakt.
Dit is, vanuit de Amerikaanse regering bezien, niet een probleem dat je op kan lossen met een leger. De samenloop van omstandigheden is té complex, een gevolg van jarenlange erosie en wederopbouw, van miljarden individuele keuzes. Trump probeert op een walvis te opereren met een machinegeweer.
En bovendien: Iran is geen land dat makkelijk door de VS verslagen kan worden. Dat zie je al als je alleen maar naar een kaart van Iran kijkt. Trump denkt misschien dat hij een oorlogsgod is na wat hij in Venezuela heeft geflikt, maar Iran is geen Venezuela.
Wie denkt dat dit conflict tijdelijk is, heeft het fout. De oorlog in Iran legt diepe wortels bloot, wortels die jarenlang begraven lagen en nu naar boven komen. Deze wortels gaan de hele wereld over, en nu fascisten dieper en dieper willen graven, zullen ze alleen maar meer wortels tegenkomen.
Bo Salomons
(Dit artikel verscheen eerder als draadje op Bluesky.)