De fototrollen van het ANP verliezen terrein

In ieder geval sinds 2019 is Doorbraak minstens 10 keer lastiggevallen door fototrollen die namens het ANP eisten om geld te dokken vanwege foto’s die we onrechtmatig op onze website (met ruim 12.000 artikelen) zouden hebben staan. Het ging telkens om bedragen tussen de 200 en ruim 700 euro. Een aantal keer hebben we daar wat van af weten te dingen. Maar in andere gevallen hebben we maar meteen betaald om er vanaf te zijn. We hebben belangrijkere dingen aan ons hoofd, dachten we dan. Bijgestaan door Martine Bakx hebben we de laatste twee keer de trollen echter eerst om bewijzen gevraagd en niet betaald, en vervolgens zelfs de tegenaanval opgezocht. De laatste tijd komt er gelukkig meer aandacht voor fototrollen, en Bakx is een petitie gestart en is bezig met een boek erover. Hieronder een artikel dat ze schreef in reactie op beweringen van ANP-directeur Martha Riemsma.

Martha Riemsma stelt in een ingezonden brief dat de column van Kim van Keken eenzijdig of onjuist is. Riemsma schrijft dat het ANP de rechten van zijn fotografen verdedigt: foto’s verschijnen te vaak op websites van partijen die er niet voor betaald hebben en fotografen kunnen niet leven van waarschuwingen alleen.

Freelance fotografen

Haar collega – commercieel directeur Jessica van der Waal – vertelde de rechter hetzelfde bij een hoorzitting van mijn herroepingszaak. In die zaak loog rechtsvoorganger Hollandse Hoogte dat freelancefotograaf Michiel Wijnbergh zijn auteursrecht overdroeg. Ik had betoogd dat het ANP vaker rechten claimt die het niet heeft, waarbij ik onder andere verwees naar een uitspraak uit 2021 over een foto van freelance fotograaf Lex van Lieshout.

Foto’s van andere partijen

Riemsma schrijft in haar stuk dat het ANP naast de eigen foto’s en foto’s van zijn freelance fotografen ook de archieven van 500 fotografen en 100 agentschappen vertegenwoordigt. Toevallig verscheen er dezelfde dag een stuk in NRC met een ontluisterend inkijkje over de herkomst van foto’s.

Op de website van het ANP staat een overzicht van alle partners waar het ANP mee samenwerkt. Daar staan grote en bekende beeldbanken zoals Belga, Epa en Getty tussen. Het ANP mag al die foto’s verkopen, maar lijkt geen exclusieve verkooplicentie te hebben: foto’s van bijvoorbeeld Science Photo Library staan ook te koop bij Alamy.

Exclusieve rechten

Van het overgrote deel van de meer dan 300 miljoen foto’s in de beeldbank is het ANP overduidelijk niet de enige uitgever en dat betekent dat het ANP geen misgelopen licentievergoeding kan claimen als je zo’n foto hebt gebruikt: het ANP kan immers niet uitsluiten dat je de foto via een andere partij hebt verkregen. Daarom zijn die claims zo kwalijk. Het ANP beschuldigt je van onrechtmatig gebruik en alleen als je bewijs levert dat je de foto elders kocht, laat het ANP je met rust. De omgekeerde wereld: wie eist, bewijst. Het ANP dient de exclusieve uitgeefrechten te hebben. En dat is zelfs voor foto’s waarvan het ANP de auteursrechthebbende is vaak niet het geval, omdat de foto’s verkocht zijn aan andere uitgevers, bijvoorbeeld DPG Media.

Strafrechtelijke boete

Riemsma stelt dat het “beboeten” een preventieve werking heeft. Gebruikers zouden dan eerder geneigd zijn om te kiezen voor beeld dat wél vrij gebruikt mag worden. Dat is wrang, ik zie geregeld claims voor foto’s die je vrij mag gebruiken. Foto’s uit het publieke domein bijvoorbeeld of foto’s van het koninklijk huis. Al in 2019 haalde dat de pers met foto’s van NASA, maar het ANP blijft dergelijke foto’s onverminderd claimen.

Bovendien werkt Nederlands recht zo niet: private partijen mogen geen boetes opleggen, dat is aan de rechter. Advocaat Marjolein Driessen legde dat recentelijk uit bij een uitzending over fototrollen van Kassa.

Opgeklopte licentietarieven

Losse foto’s bestellen bij het ANP kon lange tijd niet. Pas in 2025 zijn er tarieven aan de beeldbank toegevoegd met een bestelknop. Het zijn ongebruikelijk hoge bedragen die niemand vrijwillig betaalt.

De claims zijn zelfs gebaseerd op een nóg hogere licentieprijs. Riemsma schrijft dat dat bewust is: er worden kosten gemaakt voor opsporing en wie achteraf aangesproken wordt, moet meer betalen, anders loont de opsporing niet. Ze vergeet dat een schadevergoeding wettelijk gezien gebaseerd moet zijn op de werkelijke licentieprijs en dat het ANP de kosten al verrekend met een opslag van 33 procent. Het is onrechtmatig om meer schadevergoeding te vorderen dan daadwerkelijk geleden.

Opmerkelijk is dat het ANP spreekt van een retroactieve licentie. Je betaalt alleen voor het gebruik in het verleden en je dient de foto te verwijderen. Het ANP gaat daarmee voorbij aan artikel 13.1 van de handhavingsrichtlijn 2004/48/EG: je bent pas schadeplichtig op het moment dat je weet (of redelijkerwijs had moeten weten) dat je inbreuk maakte. Wettelijk gezien is de inbreuk staken of alsnog een reguliere licentie aanschaffen op het moment dat je wordt aangesproken voldoende.

Visual Rights Group (VRG) als zondebok

De samenwerking met VRG (tegenwoordig Copyright Agent Benelux) is beëindigd. Het ANP lijkt hiermee zijn straatje schoon te vegen en VRG de schuld te geven van alle lelijke claims uit het verleden. Het is echter toch echt het ANP zelf die bepaalt achter welke foto’s aangegaan moet worden en welke bedragen in rekening gebracht moeten worden.

Het ANP doet nu zelf de communicatie en afhandeling via Team Fairlicensing (TF). Daar waar VRG nog uitzocht wie de gebruiker was en controleerde of die was ingeschreven bij de KvK, stuurt TF een claim naar het eerste het beste email-adres dat het vindt en begint dan een claim met “beste lezer”. Via VRG zag ik geen claims voor particulieren, via TF wel. Bij VRG communiceerde je met een mens en kon je ook bellen. Bij TF is contact met een mens uitzonderlijk en moet je belafspraken maken. Belafspraken die niet worden nagekomen volgens gedupeerden.

De communicatie en afhandeling door TF gebeurt op naam van ANP Holding BV. Dat is een andere BV dan die de beeldbank exploiteert. Blijkbaar handhaaft de ene BV met een volmacht niet bestaande auteursrechten van de andere BV.

Rosmalen Gerechtsdeurwaarders BV

De dossiers van ‘wanbetalers’ worden doorgezet naar Rosmalen Gerechtsdeurwaarders en dan lijken er drie opties te zijn:

• Goed verweer gevoerd: je hoort er niks meer van.
• Matig verweer gevoerd, maar kansloos voor het ANP bij de rechter: je krijgt een sommatie-exploot met zeer korte betalingstermijn.
• Genegeerd of te veel in je kaarten laten kijken: je krijgt een verzoek tot betaling (incasso) per mail of brief. Details en eerdere correspondentie ontbreken. Vaak ontstaat er (opnieuw) een discussie. Betaal je dan nog niet, dan kan het zijn dat er een rechtszaak wordt aangespannen.

Vermoedelijk dagvaardt Rosmalen alleen partijen waarvan men uit de gevoerde correspondentie kan afleiden dat die niet de kennis of middelen hebben om zich te verweren bij de rechter. Voor zover ik weet, zijn er alleen rechtszaken gevoerd voor foto’s van Nederlandse fotografen.

Onder de radar

Riemsma snapt dat de verontwaardiging over onredelijke claims soms publiekelijk wordt gedeeld. Ze doelt, denk ik, op de ophef over de studentenkrant die bijna failliet ging, de band die hun spaarpot moesten aanspreken en recentelijk het briefje van Nijman. Riemsma stelt dat het ANP met die partijen in overleg gaat en meestal tot een oplossing komt. Ze beklaagt zich erover dat dat niet zichtbaar is in de media.

Dat is wederom de omgekeerde wereld: het ANP lost alleen een geschil op als er publiciteit is, of als er wordt gedreigd met publiciteit. Over alle drie de genoemde issues liep er namelijk al een stevige discussie en was juist die discussie aanleiding om erover te publiceren. Mensen die negeren of bang zijn voor een rechtszaak, die publiceren er niet over in de hoop dat het stil blijft.

De rol van de rechtspraak

Riemsma schrijft dat de rechter 9 van de 10 keer meegaat in de argumenten van het ANP en dat de rechter het standpunt van het ANP herhaaldelijk heeft bevestigd. Ik zet daar twijfels bij. De Rechtspraak publiceert lang niet alle zaken en gedaagden melden dat ze geschikt hebben. Een gedaagde vertelde zelfs dat ze voorafgaand aan de zitting apart was genomen en dat de rechter haar instrueerde om te schikken: de rechter zou helpen op een zo laag mogelijk bedrag uit te komen. Ik heb de indruk dat rechters voor fototrollen ongunstige uitspraken proberen te voorkomen en aansturen op schikkingen.

De Rechtspraak publiceerde in 2026 vier uitspraken die het ANP verloor:

1. Rosmalen vervalste bewijs van de Wayback (fotograaf niet bekend).
2. Rosmalen vergeet de eis in de dagvaarding (fotograaf Bart Maat).
3. Rosmalen onderbouwt het auteursrecht niet (fotograaf Robin Utrecht).
4. ANP is niet de rechthebbende (fotograaf Lex van Lieshout)

Bij alle vier de zaken is betwist dat het ANP de rechthebbende is, iets dat partijen die in persoon procederen vaak verzuimen. En dan verlies je.

Desinfecterend zonnetje

Goed dat Van Keken en Riemsma in debat gaan over de werkwijze van het ANP. Publiciteit is namelijk hard nodig. Zeker gezien het feit dat de bedragen die het ANP claimt in verhouding tot andere fototrollen relatief laag zijn. In mijn ‘praktijk’ zie ik vooral de hogere en agressievere claims.

Help mee fototrollen in een desinfecterend zonnetje te zetten: deel je ervaring met een fototrol, doe mee aan het debat en onderteken de petitie.

Martine Bakx