Terwijl de aanvallen op azc’s toenemen blijven vluchtelingen, migranten en hun advocaten vechten voor opvang

Mensen zonder onderdak moeten worden opgevangen. Ook als ze geen verblijfsrecht hebben. In april stelde de rechter over de mensen in de Rotterdamse Landelijke Vreemdelingen Voorziening (LVV): “Het enkel op voorwaarde van meewerken aan terugkeer bieden van opvang mag niet. Er moet altijd, als vangnet (voor vooral kwetsbaren), enige opvangvorm beschikbaar zijn die onvoorwaardelijk is.” Dus, de LVV-bewoners mogen niet op straat worden gezet. De rechter bevestigt hier opnieuw wat de politiek ontkent: opvang is een recht, geen gunst. De LVV kan niet zomaar opgedoekt worden. Maar hoe verhoudt zich dit tot vluchtelingen die noodgedwongen verblijven op het grasveld voor aanmeld- en vertrekcentrum Ter Apel?

Het was de toenmalige extreem-rechtse minister van Asiel en Migratie, Marjolein Faber, die anderhalf jaar geleden besloot om de stekker uit de LVV-opvang te trekken. In het kader van keihard anti-migratiebeleid schafte ze de financiering af voor de landelijke opvang van mensen zonder verblijfsvergunning. Ze herriep daarbij ook het mandaat van de steden Amsterdam, Eindhoven, Groningen, Rotterdam en Utrecht die de opvang uitvoeren. Deze onverbiddelijke handeling viel samen met een opening in de internationale rechtspraak, waardoor mensen zonder papieren eindelijk konden gaan procederen over het recht om niet op straat gezet te worden.

Kop van Jut

Eerst waren er voorlopige uitspraken, in spoedprocedures, om het klinkeren (op straat zetten) van de LVV-bewoners te voorkomen, tenminste zolang de hoofdprocedures doorliepen. Vorig jaar werd ook een beroepszaak gewonnen van Amsterdamse “uitstroomweigeraars”, een groep bewoners die niet vanwege de sluiting van de LVV weg moesten, maar omdat ze niet meer zouden voldoen aan de voorwaarden van de LVV. En toen, in april van dit jaar, kwam de uitspraak van de beroepszaak van de Rotterdamse LVV-bewoners. Daarbij werd telkens door rechters herhaald: níemand mag in een “toestand van zeer verregaande materiële deprivatie” worden gebracht “die hen niet in staat stelt te voorzien in de meest elementaire levensbehoeften”.

Het gaat hier om mensen “in nood”. Mensen die volgens de rechter “zich kenmerken door (een meer of mindere mate van) lichamelijke, psychische, cognitieve en/of sociale kwetsbaarheid en, mede als gevolg daarvan, een gebrek aan voldoende zelfredzaamheid. Dit is ook (mede) de reden geweest dat zij (soms al jaren), naast begeleiding bij terugkeer, opvang in de LVV hebben gehad. Verder beschikken zij niet of nauwelijks over een sociaal netwerk waarop zij een beroep kunnen doen en mogen zij – overigens net als alle onrechtmatig verblijvende vreemdelingen – niet werken en hebben zij geen recht op sociale voorzieningen.” Dit maakt, aldus de rechter, “dat eisers allen volledig afhankelijk zijn van de overheid voor hun meest elementaire levensbehoeften: eten, zich wassen en beschikken over woonruimte. Dit betekent dat zij zeer waarschijnlijk op straat zullen belanden en verstoken zullen blijven van overige elementaire levensbehoeften (eten en wassen) als verweerder geen alternatieve opvangvoorziening aanbiedt.”

Pim Fischer, de advocaat die de mensen in de LVV’s bijstaat (ongeveer 560 in totaal): “Juridisch gezien mag de staat voorwaarden stellen. Maar als je daar niet aan voldoet, mag je bestaan je niet ontnomen worden. De proportionaliteit daarvan is totaal zoek.” Wie elk mens als mens erkent, kan het toch niet anders dan hiermee eens zijn. Maar mensen zonder papieren worden al jaren ontmenselijkt. Vluchtelingen worden als kop van Jut neergezet, als zondebok voor problemen waar zij part noch deel aan hebben. En dus “mogen” ze van een deel van de bevolking uitgesloten en vernederd worden, terwijl ze tegelijkertijd “dankbaar” moeten blijven. De Nederlandse staat wil mensen het mes op de keel kunnen zetten. Wie geen verblijfsvergunning krijgt moet weg, en wie niet weg gaat, wordt uitgehongerd. Dat is de kern van de in 1998 aangenomen Koppelingswet, en dát is waar de rechter nu een streep door zet. Daar is de staat het niet mee eens, en dus heeft die hoger beroep aangespannen, net als in de zaak van vorig jaar.

De poort van Ter Apel

Pim Fischer is ook in hoger beroep gegaan. Zeventien mensen in Rotterdam moeten blijven worden opgevangen, maar vier niet. Vanwege Ter Apel. Ter Apel, waar nu vluchtelingen in het gras slapen omdat de staat ervoor kiest om onvoldoende opvangplekken te hebben. Ter Apel bestaat uit een aanmeldcentrum en een vertrekcentrum. Het aanmeldcentrum is waar nu al weken mensen geweigerd worden, omdat ze zogenaamd niet kwetsbaar genoeg zijn. Waar mensen in het gras moeten slapen onder een foliedeken, of van hot naar her worden gesleept in bussen, op weg naar een schamele vijf uur slaap op veldbedden zonder privacy. Het is een humanitaire ramp, maar wel een die gecreëerd is, opnieuw, net zoals in 2022 en 2024. Daar kom ik straks nog op terug.

In de zaak van de zeventien mensen gaat het niet over het aanmeldcentrum van Ter Apel, maar over het vertrekcentrum, ook wel Vrijheidsbeperkende Locatie (VBL) genoemd. Het is een opvang voor mensen zonder papieren, maar wel alléén diegenen die volgens de staat voldoende “meewerken” aan hun eigen deportatie. Er heerst een streng regime, en de opvang is tijdelijk. In de VBL worden sowieso altijd veel mensen geweigerd. Mensen die niet kunnen of willen terugkeren naar hun land van herkomst, kunnen daar sowieso niet terecht, en in veel gevallen doen mensen die wel terug willen, in de ogen van de staat niet voldoende om zichzelf daadwerkelijk het land uit te kieperen. Theoretisch zouden ook mensen er opvang kunnen krijgen die “de gevolgen van niet meewerken niet kunnen overzien” (de gevolgen hiervan: op straat terecht komen omdat je niet wordt toegelaten als je niet meewerkt). Tijdens de rechtszitting van januari bleek al dat dit nooit voorkomt. Mensen die “de gevolgen niet kunnen overzien”, zijn ook niet in staat om met een verklaring van de juiste arts aan te komen die dat zou kunnen bewijzen. Zij worden dus, gewoon, net als alle anderen aan de poort geweigerd. VBL Ter Apel is een opvang voor een zeer gelimiteerde groep mensen, die daar slechts tijdelijk kan verblijven, maar toch komt de staat altijd met Ter Apel aanzetten als zogenaamde oplossing voor alles.

Bij vier mensen in de Rotterdamse LVV specifiek heeft het ministerie in de bezwaarbeslissing beweerd dat de poort van Ter Apel zal opengaan. Zij zouden voldoen aan die strenge toegangsvoorwaarden. Daarom gaat de rechter erin mee dat déze vier mensen níet langer in de LVV Rotterdam hoeven te worden opgevangen. “De rechtbank is van oordeel dat verweerder met dit concrete aanbod in beginsel aannemelijk heeft gemaakt dat eisers door de beëindiging van hun LVV-opvang niet in een situatie van zeer verregaande materiële deprivatie zullen komen te verkeren. In de VBL hebben eisers immers de beschikking over de meest elementaire levensbehoeften: bed, bad en brood.”

Potsierlijk

Dit standpunt was in januari, tijdens de zitting, al dubieus. Ook toen wees advocaat Fischer er al op dat Ter Apel (aanmeldcentrum en vertrekcentrum samen) maximaal 2.000 plekken heeft en dat daar ook toen al regelmatig overheen werd gegaan, op straffe van een dwangsom. “De landsadvocaat pleit [in een andere zaak] bij de Raad van State voor het bevriezen van gezinshereniging omdat er teveel mensen in Ter Apel zijn. Dan kunt u niet nu net doen alsof er wel plek is.” Maar in de uitspraak papegaait de rechter de locatiemanager van de VBL na: “Ter zitting is er uitdrukkelijk bevestigd dat er voldoende opvang voor eisers beschikbaar is in de VBL. Toegelicht is dat er 235 opvangplekken zijn in de VBL, waarvan er 170 plekken bezet zijn. De heer [persoon J] heeft bovendien ter zitting nog toegelicht dat, mocht er onverhoopt toch geen plek zijn voor eisers in de VBL, er alternatieve opvang zal worden geregeld of andere vreemdelingen zullen worden overgeplaatst zodat er alsnog een plek beschikbaar komt in de VBL. De rechtbank ziet geen aanleiding om aan deze mededelingen en toezegging te twijfelen.”

In het licht van de gebeurtenissen de laatste weken is zo’n opmerking potsierlijk, of tenminste, dat zou het zijn, als het niet zulke bittere ernst was. Nu Ter Apel zo overbelast is dat COA alleen nog maar “de meest kwetsbare mensen” opvangt. Maar alle mensen worden rap kwetsbaar als ze geen onderdak hebben, en niet afdoende kunnen slapen, zich wassen, eten, voorzien in de eerste levensbehoeften. Daar komt nog bij dat een ander azc, in Budel, gaat sluiten. Hoeveel mensen dan op straat terecht zullen komen, is nog de vraag. Maar het is een grote angst van MiGreat, een actiegroep en steunorganisatie, die in 2022 ook al hulp bood, daarbij hevig werd tegengewerkt door de overheid, en zelfs met boetes en gevangenisstraf werd bedreigd. Ook nu worden tenten, dekens, regenjassen, opladers, telefoonaccu’s en andere spullen ingezameld door particulieren, omdat de overheid verzaakt.

Tijdens de zitting in januari kletste de locatiemanager volledig uit zijn nek dat er plek was voor de ongedocumenteerden uit de LVV (implicerend dat de opvangen dus konden sluiten). Dat dat onzin is was ook toen al kraakhelder voor iedereen die te maken heeft met Ter Apel als bottleneck van de opvang. Maar de rechter is alleen een rechter. Die kan alleen maar oordelen, het is de overheid die moet voorzien in de opvangen. Maar wat als dat niet gebeurt?

Vorig jaar schreef ik over minister Faber: “Wat als het doel is om chaos te scheppen? Ik doel op bewust en in volle verstand ervoor zorgen dat de problematiek groter wordt. Laten we nalopen wat de voordelen voor de PVV en andere extreem-rechtsen hiervan zouden zijn. […] Het effect van de maatregelen is niet ‘ondoordacht’, het is ingecalculeerd. Niet alleen de woorden, maar ook het effect kan electoraal worden ingezet. Een van de favoriete zondebokken van de PVV, vluchtelingen, kunnen de schuld worden gegeven van de ontstane chaos. Wat denk je dat de PVV gaat blaten, als er weer vluchtelingen moeten bivakkeren op het grasveld voor aanmeldcentrum Ter Apel?”

Knokploegen

Het is immers geen toeval dat er te weinig opvang is. Omdat de overheid de structurele opvang heeft afgebouwd. Omdat er te weinig woningen zijn in het algemeen en daarvan ook te weinig beschikbaar gesteld worden voor vluchtelingen mét verblijfsvergunning. En de woede over de woningcrisis door slinkse politici op het bord van vluchtelingen wordt geplaatst, terwijl het afbraakbeleid door de regering is gemaakt. Omdat de Spreidingswet, die zou moeten regelen dat alle gemeenten een evenredig deel op zich nemen van de opvang, voortdurend in diskrediet wordt gebracht. Rechtse politici hebben haat gestimuleerd en gecultiveerd, goedgepraat én aangesticht, en plukken daar nu de vruchten van. Anti-azc-protesten worden steeds gewelddadiger, en laten gemeenten zwichten. En de lokale bestuurders die wel hun nek willen uitsteken voor medemenselijkheid, worden door Den Haag in de steek gelaten. Dit alles leidt tot minder opvang. Zo wordt de druk op Ter Apel en op bestaande opvanglocaties groter, en de ontstane chaos wordt ingezet voor nog meer vluchtelingenhaat. De gewelddadigheden worden weliswaar door de meeste partijen woordelijk afgekeurd, maar “het sentiment” wordt “begrepen”. En niet alleen door rechts. Ondertussen pleit de VVD voor een “instroom naar nul”. Fascisme wordt zo genormaliseerd.

Zo worden de knokploegen van Wilders (PVV) en De Vos (FvD) gevoed. De Vos doet niet eens meer moeite om het fascisme van de FvD onder stoelen of banken te schuiven, en de schijnheilige geschoktheid van andere partijen daarbij is misselijkmakend. In een groot forum als de Tweede Kamer worden deze verwerpelijke denkbeelden nu open en bloot besproken, zelfs via afkeuring voorzien van legitimiteit. Extreem-rechts lacht in z’n vuistje over deze winst.

Medaille

De rechter heeft bevestigd dat iedereen in nood moet worden opgevangen, ook mensen zonder papieren. En tegelijkertijd verblijven bij Ter Apel vluchtelingen in het gras. Het lijken twee totaal aan elkaar tegengestelde realiteiten, maar ze zijn twee kanten van dezelfde medaille, die van “het strengste migratiebeleid ooit”. Een medaille overigens die veel politieke partijen maar al te graag zouden winnen. Waar de buitengesloten mensen in Ter Apel maar weer eens zichtbaar maken hoever Nederland is afgegleden, stelde de rechter een norm: de ondergrens van de menselijke waardigheid is bereikt en overschreden.

Ik schreef vorig jaar over extreem-rechts: “Zij willen zogenaamd ‘daadkrachtig’ optreden, maar worden gedwarsboomd door die ‘linkse’ rechters, adviesorganen, de EU-instituties, en mensenrechtenverdragen. Omdat dat dan zou betekenen dat zij als gekozen ‘volksvertegenwoordigers’ hun beleid niet ongestoord kunnen uitvoeren, is dat zogenaamd ‘ondemocratisch’, in plaats van checks and balances die normaal zijn in een parlementaire democratie.” Dus in hoeverre zal de staat zich wat aantrekken van wat de rechter zegt als politici drukker zijn met het legitimeren van racistische aanslagen op azc’s?

Wij moeten de staat aan zijn opvangplícht houden, aan deze uitspraak én aan meer. Want kunnen leven is meer dan alleen een veldbed in een sporthal krijgen voor de nacht. Er moet goed onderdak zijn voor iedereen, voor de vluchtelingen in Ter Apel, voor de mensen zonder papieren en ook voor de kinderen van je buren die geen huis kunnen vinden. Niemand zou op straat moeten leven, en niemand zou van hot naar her gesleept moeten worden. Dat betekent samen demonstreren tegen dit beleid, en het niet pikken dat we uit elkaar worden gespeeld door die hatende opruiers in de Tweede Kamer. Maar het moet niet alleen getuigenispolitiek zijn. Bij Ter Apel, en andere plekken waar de frictie van het beleid het meest zichtbaar is, moeten we aanwezig zijn, en moeten we eisen dat de staat zijn verantwoordelijkheid neemt. Opvang en bescherming voor iedereen. In onze steden en dorpen moeten we pleiten voor solidariteit, een tegengeluid aan extreem-rechts geven, en erop staan dat de media de voorstanders van opvang aan het woord laat. Dus, help mee, doneer, protesteer, eis! Organiseer je. Wees solidair, in woord én daad. We moeten samen strijden, voor een wereld met genoeg huizen voor allen. Dat moet niet alleen een mening of een wens zijn, het moet een materiële werkelijkheid worden.

Wat kun je doen?

• Doneer spullen of geld aan MiGreat.
• Schrijf een brief naar jouw gemeente om te eisen dat er meer mensen worden opgevangen.
• Sluit je aan bij een steungroep of zelforganisatie voor mensen zonder verblijfsvergunning.
• Demonstreer mee: houd deze en andere websites in de gaten. Een volgende demonstratie is bijvoorbeeld op 18 juni in Deventer en op 20 juni in Tilburg.
• Organiseer, organiseer, organiseer je tegen fascisme en racisme.

Mariët van Bommel