Emma Sow tijdens Leidse Keti Koti-herdenking: “Intergenerationele overdracht is ook veerkracht en het vermogen om overeind te blijven staan”

Op 30 juni vond in de tuin en bij de ingang van het Wereldmuseum aan de Steenstraat de Leidse Keti Koti-herdenking plaats. Die herdenking was georganiseerd door het Comité 30 juni/1 juli Leiden. Na een aantal toespraken volgde de kranslegging. Emma Sow was een van de sprekers (zie hieronder haar toespraak).

Sow doet in opdracht van de gemeente Leiden en Universiteit Leiden onderzoek naar het koloniale en slavernijverleden van Leiden en de doorwerking van dat verleden in het heden. Eerder resulteerde dat al in het vooronderzoek “Koloniale en slavernijgeschiedenis van de stad Leiden”. Door een andere onderzoeker is ook de koloniale en slavernijgeschiedenis van de Leidse universiteit onderzocht. Nu is Sow bezig met een vervolgonderzoek naar de doorwerking van het koloniale verleden. In dat kader voert ze gesprekken met Leidenaren. Ze sprak daartoe enige tijd geleden ook met twee mensen van Doorbraak.

Harry Westerink

De speech van Emma Sow

Vandaag herdenken we de afschaffing van de slavernij, een geschiedenis die ons vaak wordt gepresenteerd als iets dat achter ons ligt, iets van eeuwen geleden. Maar dat verleden eindigde toen niet. Want het is geen abstract verhaal van aantallen en zwarte bladzijden. Het is een geschiedenis die gaat over mensen. Mensen met dromen, met families, met zoveel kennis en tradities. Mensen die generaties lang onder dwang onbetaalde arbeid moesten verrichten. En die geschiedenis leeft voort. In mensen. In families. In verhalen. Maar ook in stiltes.

Het thema van deze herdenking is intergenerationele overdracht: wat geven we door? Wat laten we na? Als historicus doe ik in opdracht van de gemeente Leiden en Universiteit Leiden vervolgonderzoek naar de doorwerking van het koloniaal en slavernijverleden in het heden. Wat houdt dat in? Het betekent dat ik mensen opzoek. Dat ik luister. Dat ik vraag: welke rol speelt deze geschiedenis nog in uw leven? In dat van uw ouders? In dat van uw kinderen?

Ik heb al naar veel Leidenaren mogen luisteren. En wat keer op keer terugkomt, in al zijn verscheidenheid, is dit: het verleden heeft zich niet opgelost. Het is doorgegeven, generatie op generaties. Soms in het tastbare, in woorden en rituelen, maar ook in het ontastbare, de stiltes, in waar over werd gezwegen aan de keukentafel. En soms uitte dit verleden zich zelfs in lichamelijke klachten, waarvan je pas later begrijpt waar die vandaan komen.

Maar intergenerationele overdracht gaat ook over wat er is bewaard, ook wanneer dit levensgevaarlijk was voor de voorouders. Over talen die zijn doorgegeven, over verhalen die zijn verteld, fluisterend als het moest. Over de instrumenten, betekenisvolle ritmes, het eten, de vlechtpatronen, stoffen en hun patronen, het vouwen en knopen van angisa’s, de herdenkingen en vereringen – maar bovenal een trots die voortkomt uit de realisatie op de schouders van de krachtige voorouders te mógen staan. Want dat is ook overdracht. Veerkracht. Het vermogen om overeind te blijven staan.

Tijdens een bijeenkomst van Songs of Freedom van een aantal weken geleden hier in Leiden stelde Linda Nooitmeer, voormalig voorzitter van NINSEE, een vraag die me niet loslaat: hoe repareer je een breuk in de estafette? De estafette die zij als tastbare metafoor nam voor het overdragen van deze geschiedenis aan volgende generaties. Die vraag heeft niet één antwoord. Maar ik geloof dat een deel van het antwoord hier ligt – hier in de tuin van het Wereldmuseum, vandaag. In de erkenning. In het samen zijn. In het luisteren naar de verhalen die te lang zijn verzwegen of niet zijn gehoord.

In mijn onderzoek zet ik mij daarvoor in en bevraag ik de Leidse stadsgeschiedenis, want zoals is gebleken, is die nauw verweven met kolonialisme en slavernij. Dat bleek ook uit eerder onderzoek van Universiteit Leiden: Leidenaren waren op uiteenlopende manieren betrokken bij het koloniale systeem, profiteerden ervan en hielden het in stand. Zo werd Leids laken in Afrika gebruikt om mensen in slavernij te kopen, en werden Leidse jongens opgeleid voor de marine en voeren ze mee op schepen die de Nederlandse aanwezigheid in de koloniën moesten veiligstellen. Bovendien wonen er al eeuwenlang personen van kleur in deze stad. Dit is óók Leidse geschiedenis en met ons onderzoek gaan wij ervoor zorgen dat ook die geschiedenis wordt gehoord.

Laten we samen reflecteren op wat we als samenleving in stand houden. Wat nemen wij mee? Wat laten wij achter? Welke verhalen geven wij door aan de volgende generaties? Mocht u zelf uw verhaal met mij willen delen – kom vooral naar mij toe. Ik hoor uw verhaal graag.

Dank voor uw luisterend oor.

Wil je ook een verhaal met Emma Sow delen over de doorwerking van het koloniale verleden? Neem dan contact op met Doorbraak.