Nieuw politiebeleid is illegaal en schendt grondrechten

“Politie gaat massaal beelden verspreiden van nepagenten en andere fraudeurs”, kopte de NOS maandagochtend. Ik zie een aantal mensen hierom jubelen, terwijl dit een grote rechtenschending is. De inbreuk van grondrechten begint altijd met onwelgevallige slachtoffers, voor het zich uitbreidt naar de rest van de samenleving. We moeten principieel zijn.

Deze strategie is niet geheel nieuw. Een jaar geleden werden foto’s openbaar gemaakt van verdachten van een kunstroof in Assen. Ook toen was er al kritiek op de praktijk, en die kritiek geldt nu ook.

Welke grondrechten worden hier geschonden? Allereerst het legaliteitsbeginsel. Iemand mag, volgens artikel 7 EVRM, niet worden gestraft tot iemand is veroordeeld door een rechter. Door foto’s te publiceren maak je een diepe inbreuk op iemands privacy.

Dit is een uitvloeisel van het bredere legaliteitsbeginsel, dat een staat alleen de bevoegdheden geeft die in de wet expliciet aan de staat zijn toegekend. Nergens in de wet staat expliciet dat de politie foto’s van verdachten mag openbaren.

En ja, een herkenbare foto online plaatsen onder het kopje “fraudeur” is een straf. Hoe zou jij het vinden als dat met jou zou gebeuren? Zou je dat als een straf zien? “Maar ik heb geen fraude gepleegd!”, zou je zeggen. Precies, en dat is bij deze verdachten ook niet bewezen.

De kop van de NOS is dan ook incorrect. Het gaat over verdachten, niet over veroordeelden. Dat die lijn steeds meer begint te vervagen, is zeer zorgelijk. Het betekent dat de politie, in de ogen van het grotere publiek, steeds meer gaat over wie als schuldig wordt gezien.

Hoe bepaalt de politie welke foto’s ze openbaar maken? Hoeveel onderzoek gaat daaraan vooraf? Staat er een bezwaar open tegen de openbaarmaking? Hoe zijn de beelden überhaupt verkregen? Maken ze keuzes puur op verklaringen van het slachtoffer? Dit is allemaal niet in de wet geregeld.

Of de politie zich baseert op de verklaring van een slachtoffer is belangrijk, vanwege het strafvorderlijke beginsel “testis unus, testis nullus”. Eén getuigenverklaring is voor de rechter geen bewijsmateriaal. Maar de politie gaat zich daaraan niet houden.

Volgens de politie zelf heeft het openbaren van de foto’s een straftoevoegend karakter. Het idee is dat jongeren minder snel meedoen aan deze vorm van criminaliteit. Dat betekent dat het een afschrikwekkende functie heeft, en dus is het een straf. Terwijl alleen de rechter die mag opleggen.

Bovendien is het een straf voor het niet melden van verdachten. Dit is in strijd met het zwijgrecht. Een verdachte hoeft niet mee te werken aan de eigen veroordeling, dat is een fundamenteel beginsel van het strafrecht. Maar deze verdachten krijgen straf als ze zichzelf niet melden.

Je kunt allerlei argumenten opvoeren, zoals de politie in het stuk ook doet, waarom het in dit geval zou moeten mogen. Is het oplichten van mensen niet erg? Maar iedereen die verdacht wordt van een misdrijf heeft deze fundamentele rechten. Oók (juist!) als je van iets ergs verdacht wordt.

Het is bovendien naïef om te denken dat alleen schuldige mensen worden aangepakt. Ik roep in herinnering dat ICE in de VS in theorie geen staatsburgers mag arresteren, maar omdat ze hun gevangenen niet naar de rechter laten gaan, kan de verdachte dit nooit bewijzen.

Over ICE gesproken: zou het toevallig zijn dat het hier vooral lijkt te gaan om foto’s van mensen van kleur? Maakt dat het makkelijker voor de politie om dit te doen, omdat ze dan minder backlash krijgen van witte middenklassers?

Daarnaast heeft deze actie nog een bijkomend effect. Het vergroot angst voor criminaliteit. Dat is iets dat rechtse partijen goed uitkomt, zeker als de politie op een racistische manier gaat bepalen welke foto’s worden geplaatst. Rechtse partijen die de politie meer geld willen geven.

Is dat met opzet? Dat hoeft niet, maar het is simpelweg zo dat de politie minder kritiek krijgt als ze foto’s openbaar maken van mensen van kleur, en dat zij baat hebben bij dezelfde paniek over criminaliteit waar rechtse partijen van smullen. Het is een systemische uitkomst.

We kunnen hier niet naïef zijn. Dit is een poging van de politie om te kijken of ze zonder backlash het legaliteitsbeginsel kunnen overtreden. Of ze mogen pionieren om zonder wettelijk voorschrift straf uit te delen, zolang die straf maar ‘creatief’ is. En wat is daarop uw antwoord?

Als de politie op deze wijze het legaliteitsbeginsel mag overtreden, dan zet dat de deur open voor verdere inperkingen van fundamentele rechten. Zonder het legaliteitsbeginsel krijg je in Nederland dezelfde praktijken als in de VS, waar ICE in feite alles mag omdat ze niet worden teruggefloten.

En ja, dat betekent dat je moet opkomen voor de rechten van fraudeurs en oplichters, en voor mensen die verdacht worden van fraude en oplichting. Want voor hen geldt (nog) geen andere wet. Als hun rechten gesloopt worden, worden jouw rechten gesloopt.

Bo Salomons

(Dit artikel verscheen eerder als draadje op Bluesky.)