Waarom hebben wij geen vrij op 1 mei? Interview met Mathijs van de Sande

Wat begon als protest tegen te lange werkdagen is uitgegroeid tot een nationale feestdag in landen over de hele wereld: de Dag van de Arbeid. Ook in onze buurlanden België en Duitsland is iedereen op 1 mei vrij. Waarom vieren we in Nederland geen Dag van de Arbeid? “Het zou te makkelijk zijn om dat enkel op Koningsdag te gooien.”

We zitten er middenin: de reeks vrije dagen die jaarlijks begint met Pasen. Hoewel we met zoveel dagen vrijaf weinig te klagen hebben, is er een opvallende ontbrekende in het rijtje feestdagen, namelijk de Dag van de Arbeid. Waar onze buurlanden België en Duitsland, net als veel andere landen over de hele wereld, op 1 mei een nationale feestdag vieren, is Nederland een van de weinige landen die (bijna) niet stilstaan bij de Dag van de Arbeid.

En dat is bijzonder, want al in de jaren 1890 vonden in Nederland de eerste 1-mei-demonstraties plaats. Tijdens deze demonstraties toonden mensen solidariteit met arbeiders van over de hele wereld, maar in het bijzonder met arbeiders uit Chicago, waar de Dag van de Arbeid haar oorsprong kent.

“In 1886 stelden arbeiders in de Verenigde Staten een harde deadline onder het motto 8-hour day, equal pay: op 1 mei van dat jaar moest de werkdag zijn teruggebracht van soms wel twaalf naar acht uur, zonder dat daar minder loon tegenover stond”, vertelt Mathijs van de Sande, universitair docent wijsgerige ethiek en politieke filosofie aan de Radboud Universiteit. “Toen dat niet gebeurde, kondigden de arbeiders vanaf 1 mei een algemene staking aan.” Tijdens een van de demonstraties werden in Chicago vier arbeiders doodgeschoten. “Dat was natuurlijk olie op het vuur en de volgende dag waren er nieuwe demonstraties, zo ook op Haymarket Square, waar iemand een bom gooide, met meerdere doden en gewonden tot gevolg.”

Dat leidde weer tot flinke politierepressie, waarbij acht prominente anarchisten werden opgepakt die niets met de bom op Haymarket Square te maken hadden. Vier van hen werden na een showproces in 1887 opgehangen, terwijl een vijfde in zijn gevangenis zelfmoord pleegde.

De arbeiders in Chicago waren niet de enige die voor hun rechten opkwamen. Wereldwijd zetten bewegingen zich in en hielden ze contact met elkaar. “Het nieuws uit Chicago veroorzaakte internationaal een enorme schok en al snel groeide 1 mei uit tot een dag waarop arbeiders van over de hele wereld hun steun betuigden aan The Haymarket Eight, zo ook in Nederland.”

Van herdenking naar feestdag

In socialistische regimes zoals de Sovjet-Unie groeide 1 mei al snel uit tot een nationale feestdag waar niet protest maar de viering van arbeid centraal stond. “Wat aanvankelijk vooral een dag van verzet tégen arbeid was, werd zo een dag ván de arbeid. Toch waren er nog wel degelijk groepen, zoals anarchisten en communisten, die 1 mei aangrijpen om maatschappelijke problemen, uiteenlopend van politierepressie tot fascisme, aan de kaak te stellen.”

En eigenlijk is die mix tussen de viering van arbeid en protest tegen sociaal onrecht er tot de dag van vandaag op 1 mei. “In veel landen hebben de officiële vieringen wat weg van een festival, maar ieder jaar zijn er nog altijd demonstraties, marsen en lezingen rond maatschappelijke kwesties.” Soms hebben die rechtstreeks te maken met arbeid, zoals in 2023 tijdens de hevige demonstraties in Frankrijk tegen de voorgestelde verhoging van de pensioenleeftijd.

Maar de demonstraties gaan ook over hedendaagse thema’s die minder nadrukkelijk betrekking hebben op arbeidsomstandigheden. Denk aan demonstraties voor betere huisvesting, anti-racisme marsen of protesten tegen de genocide in Palestina. “Op het eerste gezicht hebben die onderwerpen weinig van doen met arbeid, maar thema’s als racisme of gendergelijkheid zijn natuurlijk ook op de werkvloer aan de orde.” Ook is 1 mei nog altijd een dag van internationale solidariteit, waarbij het verband tussen arbeidersbewegingen en het belang van sociale strijd wereldwijd wordt benadrukt.

Het leeft hier niet

Vraag blijft: waarom zijn onze buren op 1 mei vrij en wij niet? “Formeel vanwege Koningsdag en vroeger Koninginnedag, maar het zou te makkelijk zijn om het enkel daarop te gooien. Feit is dat de arbeidersbeweging in ons land van polderen en compromissen nooit zo sterk en militant is geworden als in andere landen”, concludeert Van de Sande. “Ideologieën zoals het syndicalisme, een revolutionaire arbeiderstraditie die stelt dat de staat moet worden vervangen door een structuur van vakbonden en arbeidersraden, hebben in Nederland veel minder voet aan de grond gekregen dan in landen als Frankrijk, Spanje en Italië. De arbeidersbeweging heeft dan ook geen nationale Nederlandse feestdag kunnen afdwingen. De Dag van de Arbeid leeft hier simpelweg minder dan in veel andere landen.”

Toch kan wat Van de Sande betreft wat meer bewustzijn over de Dag van de Arbeid in Nederland geen kwaad. “Stemrecht, arbeidsrechten, stakingsrecht, dat is niet allemaal uit de lucht komen vallen. Daar hebben mensen voor gevochten, soms letterlijk.” Gebeurt er dan helemaal niets? “Ook in Nederland zijn jaarlijks 1-mei-evenementen. Voor wie meer wil leren over de betekenis van de Dag van de Arbeid én over onze hedendaagse verworvenheden zijn die evenementen de moeite waard.”

Dit interview, “Waarom hebben wij geen vrij op 1 mei?”, verscheen eerder op de website van de Radboud Universiteit.