Boa’s: de creatie van een nieuwe politie

“VVD dient voorstel in voor landelijk verbod op religieuze uitingen boa’s”, aldus de NOS gisteren. Dit racistische voorstel is slechts één hoofdstuk in een langzame geschiedenis, waarin boa’s en handhaving steeds meer op een politiemacht zijn gaan lijken. Gezien de problemen met de ‘normale’ politie moeten we ons hierover ernstige zorgen maken.

Even een opfrisser: boa’s zijn “buitengewoon opsporingsambtenaren”. Het zijn ambtenaren in dienst van een overheidsorgaan (vaak een gemeente) die bepaalde politietaken hebben, zoals toezicht houden en bestuurlijke boetes uitschrijven.

Vóór 1993 viel die taak onder de gemeentepolitie. De gemeentepolitie viel onder toezicht van de burgemeester, terwijl de Rijkspolitie onder toezicht van het Rijk viel. In 1993 werd de gemeentepolitie opgedoekt.

Hun taken (parkeertoezicht, horecatoezicht, oogje in het zeil houden) werden overgenomen door zogenaamde stadswachten. Die stadswachten waren ‘gewone’ ambtenaren, alleen liepen ze buiten. Ze mochten een praatje maken, maar absoluut geen geweld gebruiken.

(Interessante voetnoot: de eerste stadswachten waren dwangarbeiders die voor een hongerloon melkertbanen moesten accepteren. Deze stadswachtbanen waren dus vooral repressief richting de stadswachten zelf.)

Ondanks die oorsprong gingen gemeentes die stadswachten (steeds vaker “handhavers” of “boa’s” genoemd) meer gebruiken om de “openbare orde” te handhaven. Ze kregen uniformen die leken op die van de politie en gingen steeds vaker “patrouilleren” op straat.

Daarbij hoorde sinds 2008 ook een herkenbaar insigne: een hand met een scepter (of een wapenstok?) en een schild. Best bijzonder voor mensen die feitelijk niet veel meer zijn dan ambtenaren in de frisse buitenlucht. Daarnaast lijkt het lichtelijk op het politie-embleem.

Het uniform lijkt voor een leek ook erg op dat van de politie, met het reflecterend geel, de geblokte horizontale streep (die Nederlandse agenten niet hebben, maar Britse wel) en militair ogende rang-insignes op de epauletten (die overigens alleen je opleidingsniveau signaleren, geen echte rang).

Wat lang uitbleef, was de bewapening van de boa’s. Hiervoor bestaat sinds 2012 wel een wettelijke mogelijkheid, maar opeenvolgende ministers zagen het niet zitten om boa’s te bewapenen. Het zijn, volgens hun logica, geen politieagenten.

En als je boa’s wapens gaat geven, dan is dat wel wat er gebeurt: dan gaan ze zich ook steeds meer als politieagenten gedragen. En politieagenten gedragen zich vaak als godheden, die geweld gebruiken zonder enige consequentie.

Dat gebeurt overigens ook zonder wapens. Vanaf 2019 hebben boa’s in een detentiecentrum voor vluchtelingen in Hoogeveen illegaal geweld gebruikt. Boa’s gebruiken geweld om vluchtelingen te straffen die zich volgens hen “misdroegen”.

Dat is niet vreemd, als je denkt aan het Stanford-gevangenisexperiment. Mensen in machtsposities die een uniform en een badge krijgen, voelen zich vaak gelegitimeerd om geweld te gebruiken naar mensen die onder hun macht vallen.

Overigens reageerde staatssecretaris Van der Burg (die schijnbaar moest huilen toen zijn VVD met de PVV ging regeren) dat het geweld wel degelijk rechtmatig was, en daarmee kwamen er ook geen consequenties voor het illegale geweld.

De laatste jaren volgen de ontwikkelingen rond boa’s zich op. Sinds 2024 mogen boa’s ook het strafrecht handhaven, te beginnen met kleine verkeersovertredingen zoals door rood fietsen. Dus krijgen boa’s politietaken.

En sinds dit jaar krijgen NS-boa’s wél wapenstokken, waarmee de problemen ontstaan die wij eerder zagen: als je mensen eenmaal bewapent, worden ze geneigd om die wapens te gebruiken, en gaan ze zich machtig voelen.

En ook het racistische wetsvoorstel van de VVD borduurt voort op deze ontwikkeling. Want het is niet alleen racistisch, het stelt boa’s gelijk aan de politie. Het argument dat ze aanvoeren is dat de politie een neutrale uitstraling moet hebben, en boa’s dus ook.

Deze ontwikkeling is een eenrichtingsverkeer. Boa’s gaan alleen maar méér op politie lijken, niet minder. Voor gemeentebesturen is dit top, want die kunnen daadkracht tonen. De politie kan ondankbare taken overhevelen. Iedereen blij, behalve de burger, die met een extra knuppel te maken krijgt.

En voor de duidelijkheid: mijn probleem is niet dat boa’s “slechter opgeleid” zouden zijn dan politieagenten. Ik wil geen enkele politiemacht in mijn straat, ongeacht het uniform. Maar er is wel degelijk een verschil tussen strafrecht en bestuursrecht.

Strafrecht kent veel meer bescherming dan het bestuursrecht. In het strafrecht moet een rechter je straffen, in het bestuursrecht (wat boa’s handhaven) kan je een besluit alleen bij de rechter aanvechten. Een enorm verschil.

Dus niet alleen herleeft er een gemeentelijke politie, maar die nieuwe gemeentepolitie heeft ook nog eens minder juridische waarborgen. Het is ook niet vreemd dat rechtse partijen er erg happig op zijn om “handhaving” steeds meer om te bouwen tot een politiemacht.

Dit is iets om in de gaten te houden, want dit soort langetermijnveranderingen zie je niet van dag op dag. Het wordt vooral duidelijk als je een stap terugdoet en van een afstandje kijkt. Zoals bij zoveel zaken het geval is.

Voetnoot: wat nog onbenoemd is gelaten, is dat de huidige boa’s niet alleen maar de taken van de gemeentepolitie over hebben genomen. Als boa’s mee gaan tellen als politie, is er ook veel méér politie op straat. Dus veel meer surveillance, zeker van gemeenschappen die al “over-policed” zijn.

Bo Salomons

(Dit artikel verscheen eerder als draadje op Bluesky.)