Herdenken zonder grenzen in Rotterdam (beeldverslag)

Voor de tweede keer sinds 2025 vond in Rotterdam de alternatieve herdenkingsbijeenkomst “Herdenken zonder grenzen“ plaats. Met een verdubbeld aantal bezoekers kon het Maaspodium, waar de eerste drie toespraken werden gehouden, de menigte nauwelijks nog herbergen. Het evenement zal deze locatie volgend jaar waarschijnlijk ontgroeien. Het werd georganiseerd door de Rotterdamse Palestina Coalitie, onder leiding van Rotterdams grande dame van het politieke activisme, voormalig SP-politica Ineke Palm.

Twee naar onze mening uitstekende toespraken werden gehouden door Elena van het in Rotterdam gevestigde anti-zionistische Joodse collectief Erev Rav, en door de Rotterdamse dichter Derek Otte.

Elena wees erop hoe in het fascisme sommige levens meer tellen dan andere – en hoe dit idee niet ophield met het Derde Rijk, aangezien ons “economisch systeem blijft profiteren van ongelijkheid”. Omgekeerd wees ze erop dat de “Holocaust niet begon met kampen, maar met het indelen van wie het verdiende te leven en wie niet”, een proces dat eeuwen eerder begon in koloniale rijken. Volgens Elena zou het “oneerlijk zijn om te beweren dat deze processen verdwenen zijn”. Herdenking gaat daarom niet alleen over het verleden. Als “nooit meer” de slogan is van de officiële herdenkingsbijeenkomsten van vandaag in Nederland, dan blijft de vraag: “nooit meer voor wie?”

Derek Otte, de vroegere officiële en nu inofficiële stadsdichter van Rotterdam, wees op de ambivalentie van herdenking door te vertellen over zijn witte Nederlandse grootvader, die bij de Nederlandse marine diende en tijdens de bezetting weigerde de Duitse autoriteit te accepteren. Hij werd gedeporteerd en vertelde later zijn kinderen hoe hij dit lot – letterlijk in een deportatietrein – deelde met joodse, zwarte, queer mensen. Hij bracht zijn kinderen en kleinkinderen bij om nooit de uitsluiting van welke minderheid dan ook te accepteren. Direct na de Tweede Wereldoorlog trad diezelfde grootvader echter weer in dienst bij de Nederlandse marine, waar hij vocht tegen de Indonesische onafhankelijkheid. In de woorden van Derek Otte: “het gaat over ongemak, het ongemak dicht bij jezelf houden”. We konden ons geen beter motto voorstellen voor een alternatieve herdenkingsdag.

Slavernijmonument

Voor de rest van het programma – twee extra toespraken, twee minuten stilte en het neerleggen van bloemen door vertegenwoordigers van meer dan een tiental diaspora’s en minderheden in Rotterdam – ging de menigte naar buiten en verzamelde zich voor het Slavernijmonument aan de Lloydstraat.

We zouden kritiek kunnen uiten op twee andere toespraken, maar willen die bij voorbaat wel enigzins nuanceren omdat we de gruwelijke politieke, sociale en persoonlijke situaties in Afghanistan en Palestina begrijpen. Kritiek kunnen we leveren op de deels problematische framing van natie en gender in de eerste toespraak, en in de tweede toespraak het bestempelen van de situatie in Palestina als “holocaust” waar “genocide” het punt ook zou hebben gemaakt. En tenslotte vanwege het algemene verdedigen van gewapend Palestijns verzet zonder differentatie van waar sommige strijdkrachten voor vechten. Otte’s voorbeeld van de politieke ambivalentie van het Nederlandse anti-nazi verzet in zijn familie had een goede waarschuwing kunnen zijn voor hoe verzet tegen bezetting uiteindelijk problematisch kan aflopen. Het oude probleem van nationalisme en/of het gebrek aan intersectionaliteit in bevrijdingsbewegingen blijft dus latent ook een aandachtspunt voor alternatieve herdenkingen.

De slotrede van Enseline Lenahan van de grassrootsbeweging Change The Future of Maluku was een compacte en uitstekende geschiedenisles over eeuwen van koloniale onderdrukking van de Molukse eilanden, vanaf de invasie door de VOC en de genocide door Jan Pieterszoon Coen in de zeventiende eeuw, tot de onderbrenging van Molukse vluchtelingen in voormalige Duitse concentratiekampen in het naoorlogse Nederland. Vertegenwoordigers van de meeste grote diaspora’s in Rotterdam legden bloemen bij het Slavernijmonument; niet alleen vertegenwoordigers van de voormalige en nog bestaande Nederlandse koloniën, maar bijvoorbeeld ook vertegenwoordigers van de Oekraïense diaspora, queer- en activistische gemeenschappen. Ook Enseline stelde de vraag: “Nooit meer voor wie?”, en beantwoordde deze: ook voor Molukkers, Palestijnen, Soedanezen en vele anderen.

Florian