Een progressieve wind, een bezette abortuskliniek en politiegeweld op het Binnenhof

Op 14 november is het weer zover. De anti-abortusbeweging gaat dan via hun jaarlijkse demonstratie hun walgelijke boodschap weer op straat uitdragen. Dit jaar is er natuurlijk ook weer de demonstratie voor vrije keuze om een tegengeluid te laten horen. Sterker nog, het gaat erom om abortus eindelijk uit het Wetboek van Strafrecht te halen omdat gezondheidszorg geen misdaad is. Maar hoe zijn we hier eigenlijk gekomen? In haar boek “De bezetting. De strijd om abortuskliniek Bloemenhove en baas in eigen buik” presenteert Sanne Thierens de geschiedenis van de strijd voor vrijheid van abortus, met een speciale focus op de Bloemenhove-bezetting.

Terwijl enkele van mijn kameraden het staartje van deze strijd waarschijnlijk nog zelf hebben meegemaakt, was dit voor mij een nieuwe geschiedenis, die Thierens op een pakkende wijze wist te beschrijven. Ze begint het verhaal in de eerste helft van de twintigste eeuw.

De wet van 1911

In 1911 werd er een nieuwe wet aangenomen die eerdere strafbaarstellingen van abortus aanscherpte. Want terwijl abortus al in de negentiende eeuw strafbaar was, was de bewijslast voor veroordeling zo hoog dat de toenmalige wet eigenlijk niet te handhaven was. Het moest namelijk bewezen worden dat de vrucht op het moment van zwangerschapsafbreking nog in leven was. Dat was vrijwel onmogelijk, en dus kwam er in 1911 een wetsvoorstel om de zeden in Nederland te herstellen.

Onder die wet viel trouwens niet alleen het strafbaar stellen van abortus, maar ook het vertonen en verkopen van voorbehoedsmiddelen, seks tussen mannen waarvan de een ouder en de ander jonger dan 21 jaar was, en het beheren van een bordeel. Ik heb mijn twijfels erover of de invoering van de wet de zeden van het land verbeterde, maar het heeft zeker geboortecontrole ondergronds geduwd en moeilijk toegankelijk gemaakt. En vooral ook gevaarlijk, want als je een zwangerschap wilde afbreken, restte vaak niets anders dan te hopen dat je jezelf niet een dodelijke wond toebracht als je met een breinaald in je baarmoeder prikte.

Progressieve wind

We springen iets meer dan een halve eeuw verder, en zien het begin van de vrouwenbeweging. Die eist onder andere dat abortus uit het Wetboek van Strafrecht verdwijnt en in het ziekenfonds wordt opgenomen. En ondanks dat abortus begin jaren zeventig officieel nog strafbaar is, worden toch de eerste abortusklinieken geopend. Niet eens per se heel erg in het geheim, maar met goedkeuring van een inspecteur van Volksgezondheid.

Thierens noemt de progressieve wind als achtergrond waardoor dit mogelijk was. En inderdaad, ik kan me niet voorstellen dat vandaag de dag een illegale kliniek niet snel ontruimd zou worden. Thierens schrijft als vanzelfsprekend over deze progressieve wind, maar voor mij is het eigenlijk wel een bijzonder fenomeen. Hoe kwam die tot stand, en kan die ooit weer eens opsteken Uiteraard een onderwerp voor een ander boek, maar voor iemand die is opgegroeid in een tijd waarin overheden vooral voortdurend rechtser worden, en bestaanszekerheid en verworven rechten meer en meer onder druk staan, is het idee van een progressieve wind ontzettend interessant, juist omdat het zo ver weg lijkt.

Maar terug naar de abortusklinieken. Die werden dus begin jaren zeventig geopend, lange tijd voordat het huidige abortusstelsel in zicht was, waarin abortus relatief toegankelijk is. De kosten van een abortus in die klinieken waren toen natuurlijk niet verzekerd, zodat de cliënten er zelf voor moesten betalen. Toegang tot abortus was toen dus alleen toegankelijk voor mensen met voldoende geld. Arme vrouwen moesten zich nog steeds behelpen met een breinaald.

Bloemenhove

Een van deze vroege abortusklinieken was Bloemenhove. De Duitse Gerlinde Sziele onderging daar in 1976 een abortus. Twee dagen later kreeg ze helaas ook nog een miskraam. Bij de abortus was over het hoofd gezien dat het om een tweelingfoetus ging. Sziele diende daarop een aanklacht in. Dat was het begin van een politiek proces, dat al snel doordrong tot de toenmalige minister van Justitie Dries van Agt en premier Joop den Uyl. Er ontstond een conflict tussen de katholieke Van Agt en het Openbaar Ministerie over de vraag of Bloemenhove gesloten moest worden.

Pogingen tot sluiting werden consequent gedwarsboomd door de vrouwenbeweging, die uiteindelijk de Bloemenhove-kliniek twee weken lang (!) bezet hield. Op parlementair vlak werd Van Agt constant onder druk gezet door coalitiepartner PvdA, en ook door D66 en de VVD. Dit hele proces leidde, samen met andere acties van de vrouwenbeweging, uiteindelijk tot een meerderheid in de Tweede Kamer voor een wetsvoorstel om abortus uit het strafrecht te verwijderen en in het medisch tuchtrecht onder te brengen. Een arts zou dan abortus mogen verlenen, mits de ingreep door een commissie op zorgvuldigheidseisen was getoetst. Dat zou dan mogelijk zijn tot een grens van 28 weken zwangerschap.

Ondanks dat ik eigenlijk al wist dat deze wet uiteindelijk niet ingevoerd zou worden, was ik toch diep teleurgesteld toen ik las dat het wetsvoorstel in de Eerste Kamer sneuvelde. Dat toont weer de fijne, verhalende manier waarop Thierens deze geschiedenis heeft vastgelegd. Vaardig geschreven is ook de korte, motiverende en uiteindelijk sombere epiloog.

De wet van 1981

Die epiloog gaat over de slag op het Binnenhof. In 1981 werd onder het kabinet-Van Agt (ja, dezelfde Van Agt die eerder de Bloemenhove-kliniek wilde sluiten) een ander abortuswetsvoorstel aangenomen. Het eerdere, gesneuvelde wetsvoorstel uit 1976 was inhoudelijk geen volledig succes, maar wel acceptabel voor de vrouwenbeweging. Het wetsvoorstel van 1981 was dat niet en werd dan ook tegengewerkt door de vrouwenbeweging. Daarin stond namelijk de voorwaarde dat er eerst vijf dagen bedenktijd moest zijn na het eerste gesprek met de arts, en bovendien werd abortus ook niet uit het strafrecht gehaald. De bedenktijd was niet alleen ontzettend paternalistisch, maar maakte het ook lastig voor zwangere mensen die een lange reis moesten maken naar een abortuskliniek.

De vrouwenbeweging probeerde te voorkomen dat het wetsvoorstel zou worden aangenomen, en organiseerde een indrukwekkende staking, waarbij vrouwen zowel hun betaalde als onbetaalde werk zouden weigeren. Daarnaast was er op de dag waarop de Eerste Kamer het wetsvoorstel zou bespreken een demonstratie op het Binnenhof, zodat de parlementariërs het gebouw niet konden betreden.

Die demonstratie werd uiteindelijk gewelddadig door de politie beëindigd. Het geweld en de haat waarmee de ME die dag op de vrouwen insloeg was ongekend, maar paste in een breder patroon. De wind was gedraaid, en niet langer progressief, en geweld tegen activisten begon toe te nemen. Uiteindelijk ging de sessie in de Eerste Kamer door als gepland, en werd het wetsvoorstel aangenomen. Tot groot ongenoegen van de vrouwenbeweging. Maar daarmee was de abortusstrijd voorlopig tot een einde gekomen. Er was beduidend minder animo om de strijd, na deze stap naar een minder erg bestel, nog voort te zetten.

Strafrecht

Nog een laatste sprong vooruit in de tijd. Het is 2026, en abortus is weer omstreden. Terwijl het recht op abortus de afgelopen decennia als bijna vanzelfsprekend werd gezien, zien we al een poosje dat dit succes van de feministische strijd her en der wordt teruggedraaid, of het nu in Polen is of in de VS.

Tegelijkertijd zien we echter ook dat bijvoorbeeld Frankrijk het recht op abortus in de Grondwet heeft verankerd, en dat de EU een wetsvoorstel heeft aangenomen dat vastlegt dat iedere vrouw in de EU veilige toegang tot abortus moet hebben.

Ook in Nederland zien we tegenovergestelde tendensen. Zo is enkele jaren geleden die bedenktijd van vijf dagen geschrapt, maar is er ook een motie aangenomen dat Nederland zich actief gaat verzetten tegen het opnemen van het recht op abortus in Europese verdragen. De strijd is dus nog niet voorbij. Thierens schrijft dat “abortus nog steeds in het Wetboek van Strafrecht staat, ook nu, als jij dit leest”. Laten we ervoor zorgen dat deze zin snel onwaar wordt.

Kom op voor het recht op zelfbeschikking, kom op voor het recht op abortus, kom naar de demonstratie voor vrije keuze op 14 november in Den Haag.

“De bezetting. De strijd om abortuskliniek Bloemenhove en baas in eigen buik”, Sanne Thierens. Uitgeverij Nijgh & van Ditmar, € 26,99. ISBN: 9789038815862.

Nickname