De revolutie van Thomas Sankara in Burkina Faso

Hoewel andere, revolutionairen uit de tijd van de dekolonisatie en de Koude Oorlog hun ster zagen vervagen naarmate ze langer aan de macht waren, is de waardering voor Thomas Sankara, die een paar jaar een revolutie leidde in Burkina Faso, alleen maar toegenomen. Sinds zijn dood in 1987 wordt hij geprezen als de Afrikaanse Ché Guevara en gezien als een voorbeeld van eerlijk en onzelfzuchtig bestuur. Net als Ché is hij uitgegroeid tot een beroemdheid met een baret en een stoere uitstraling die de saaiheid van de politiek even doet vergeten.

Maar niet iedereen met een socialistisch hart was enthousiast over Sankara. Neem bijvoorbeeld Joseph Ki-Zerbo (1922-2006), een leider van regionale onafhankelijkheidsbewegingen uit Boven-Volta (zoals Burkina Faso heette voordat Sankara aan de macht kwam) en het gezicht van de linkse oppositie gedurende zijn hele leven. Vóór de jaren tachtig werd Ki-Zerbo alom gerespecteerd om zijn historische kennis, zijn politieke betrokkenheid en zijn onwil om zijn principes opzij te zetten voor de kans op meer macht. Boven-Volta werd bijna vanaf het begin van zijn onafhankelijkheid in 1960 opgeschrikt door een reeks staatsgrepen, en Ki-Zerbo trof nooit een regering waar hij met een gerust geweten aan mee kon doen.

Artikelen over de Sahellanden
“Sahel en Libië: “Afrikaanse Jacquerie” en militaire stuiptrekkingen van de EU” (januari 2020)
“Wat er gebeurt in Niger is helemaal geen doodgewone staatsgreep” (september 2023)
“President Goïta’s cadeaus aan de opstandelingen in Mali” (juni 2026)
“Nieuwe samenwerking van Sahel-landen” (juni 2026)
“De ‘coup kids’ hebben nu de touwtjes in handen” (juni 2026)

In de tijd dat een aantal West-Afrikaanse staten onafhankelijk werden, gaf Ki-Zerbo zijn carrière in de academische wereld op (hij studeerde in Mali en aan de Sorbonne en het prestigieuze Sciences Po in Parijs) om bij de overheid te gaan werken, eerst als ambtenaar voor Sekou Touré in Guinee-Conakry, de eerste Franse kolonie die onafhankelijk werd, in 1958. Ki-Zerbo keerde terug naar Boven-Volta voordat het regime van Touré ontspoorde, werd parlementslid en hield zich bezig met onderwijsbeleid. Ondertussen teisterden militairen het land met een reeks staatsgrepen.

Als parlementslid van zijn land, en beïnvloed door zijn studie bij de Senegalese historicus Chiekh Anta Diop en door de ideeën van de Malinese volkenkundige Amadou Hampâté Bâ, werkte Ki-Zerbo jarenlang aan de ontwikkeling van een leerplan voor het basisonderwijs dat traditionele Sahel kennisvormen combineerde met de westerse aanpak van lesgeven in een klaslokaal. Voordat hij zijn leerplan in de praktijk kon brengen, kwam Sankara in 1983 via een staatsgreep aan de macht met behulp van zijn goede vriend en collega Blaise Compaoré. Sankara was een jonge legerkapitein die in een drietal staatsgreep regimes steeds belangrijker portefeuilles had gekregen. Hij doopte het land al snel om tot Burkina Faso (Land van Eerlijke Mensen), en voerde een indrukwekkend beleid.

De nieuwe aanpak

• In 1984 nationaliseerde de regering alle grond in het land. In drie jaar tijd werd dankzij vrijwilligersprojecten 25 procent meer land geïrrigeerd. In de Sourou-vallei werd binnen enkele maanden een dam gebouwd, vrijwel volledig door vrijwilligers. Het gebruik van meststoffen nam met 56 procent toe. De overheid importeerde honderden tractoren voor grote landbouw coöperaties. Boeren bouwden gezamenlijk honderden graanbanken in hun dorpen om hun geoogste koren op te slaan, totdat ze het op een geschikt moment, als de prijs hoog genoeg was, konden verkopen. De totale graanproductie steeg tussen 1983 en 1986 met 75 procent. Binnen vier jaar was Burkina Faso volgens deskundigen van de VN wat voedsel betreft zelfvoorzienend geworden.
• Een groot gedeelte van de regering bestond uit vrouwen, wat in die tijd ongekend was in West-Afrika. De regering verbood vrouwelijke genitale verminking, gedwongen huwelijken en polygamie, moedigde vrouwen aan om op school verder te leren, zelfs als ze zwanger waren en om buitenshuis te gaan werken.
• Vanaf oktober 1984 plantte de bevolking in een periode van vijftien maanden tien miljoen bomen bij een herbebossingscampagne om de oprukkende woestijn en de terugkerende droogtes het hoofd te bieden.
• Sankara verkocht het Mercedes-wagenpark van de overheid en maakte van de Renault 5 (destijds de goedkoopste auto die in Burkina Faso te koop was) de officiële dienstauto van de ministers.
• Hij verlaagde de salarissen van de hogere ambtenaren (waaronder die van hemzelf) en verbood het gebruik van overheidschauffeurs en eersteklas vliegtickets.
• Hij verzette zich tegen buitenlandse hulp, want: “Wie je te eten geeft, heeft macht over je”.
• Hij sprak zich op belangrijke internationale bijeenkomsten, bijvoorbeeld van de Organisatie voor Afrikaanse Eenheid, uit tegen “neo-koloniale infiltratie” van Afrika via westerse handel en leningen.
• Hij riep op tot een verenigd front van Afrikaanse landen tegen buitenlandse schuld. Hij stelde dat de arme en uitgeknepen landen niet verplicht waren om geld terug te betalen aan hun uitbuiters.
• In Ouagadougou (de hoofdstad) liet Sankara het legerpakhuis verbouwen tot een staatssupermarkt die voor iedereen toegankelijk was.
• Hij dwong hogere ambtenaren om één maandsalaris per jaar af te staan ten behoeve van openbare projecten.
• Hij weigerde de airconditioning in zijn kantoor te gebruiken, met het argument dat dergelijke luxe slechts voor een handjevol mensen in het land was weggelegd.
• Hij verlaagde zijn eigen salaris tot 450 dollar per maand, en beperkte zijn bezittingen tot één auto, vier fietsen, drie gitaren, een koelkast en een kapotte vriezer.
• Hij verplichtte ambtenaren om een traditionele kleding te dragen van Burkinese katoen en in elkaar genaaid door Burkinese kleermakers.
• Hij jogde in zijn eentje door Ouagadougou.
• Toen hem werd gevraagd waarom hij niet wilde dat zijn portret op openbare plaatsen hingen, zoals gebruikelijk was voor presidenten van andere Afrikaanse landen, antwoordde Sankara: “Er zijn zeven miljoen Thomas Sankara’s”.
• Als bekwaam musicus schreef hij zelf het nieuwe volkslied.

Onderdrukking

Rechtlijnig beleid en politieke onderdrukking kenmerkten de jaren van Sankara, waardoor de meest getalenteerde leden van de politieke en bureaucratische klassen samen met de reactionairen en onbekwamen naar het buitenland vluchtten. Ook Ki-Zerbo ging in ballingschap. Vier jaar na het begin van zijn revolutie werd Sankara tijdens een nieuwe staatsgreep vermoord. Coupleider Blaise Compaoré, naaste bondgenoot van Sankara en minister van Defensie in zijn regering, werd nu de nieuwe president. Ki-Zerbo had zich afzijdig gehouden zolang Sankara aan de macht was en keerde pas terug nadat deze was doodgeschoten. De onafhankelijkheid van importen en de strijd tegen corruptie behoorden al snel tot het verleden. Ki-Zerbo kon weinig waardering opbrengen voor het programma en het regime van Compaoré en hervatte bij zijn terugkeer zijn rol als leider van de principiële oppositie.

Volgens Ki-Zerbo was de revolutie van Sankara gedoemd te mislukken. Omdat hij via een staatsgreep aan de macht gekomen was, moest hij wel het hele politieke wereldje wantrouwen, inclusief de mensen die (vermoedelijk?) op zijn hand waren. Om te voorkomen dat hij weggevaagd zou worden bij een volgende coup trad hij hardhandig op, waardoor hij belangrijke medestanders verloor, en zodoende een gewapende machtsovername mogelijk maakte. Volgens Ki-Zerbo had Burkina Faso beginjaren tachtig geen behoefte aan een betere coupleider, maar aan een ommezwaai naar verstandig, democratisch bestuur. Dat was in die tijd in principe mogelijk geweest, want er waren toen een aantal geschikte, kritische en betrokken mensen in het land. Doordat Sankara koos voor een staatsgreep, heeft hij achteraf gezien de weg vrijgemaakt voor dertig jaar rechts beleid en onderdrukking van Compaoré.

Maar als we de laatste tientallen jaren van de twintigste eeuw zien als een donkere nacht voor Afrika, dan is het voorbeeld van Sankara, hoe dwaas idealistisch hij ook was, een stralende ster van een leider met principes. Hoe we Sankara beoordelen hangt af van ons idee wat er in de jaren tachtig in Burkina Faso mogelijk was.

D.S. Battistoli

Het oorspronkelijke artikel “A sympathetic critique of Thomas Sankara” verscheen februari 2017 in Africa is a Country. Vertaling en bewerking: Jan Paul Smit.