Excuus-fascisme en Hitler-obsessie

“Ongehoord Nederland is een probleem onder een knop van de afstandsbediening, en heeft in Hilversum geen vrienden meer”, aldus Tristan Theirlynck in de NRC vandaag. Naarmate dit drama voortduurt is het steeds duidelijker: Ongehoord Nederland zijn excuus-fascisten. Het is namelijk makkelijk om een Hitlerverheerlijking te veroordelen. Maar vervolgens krijgen de andere fascisten een passe partout voor hun fascisme.

Het gaat om een fragment van Ongehoord Nederland dat eind juli werd uitgezonden. Hierin reageren Joost Niemöller en Raisa Blommestijn op een toespraak van nazi-dictator Adolf Hitler over “ontworteling”. Niemöller en Blommestijn delen opvattingen van Hitler.

Hitler doelt hiermee op Joden. De nazi’s wilden Joden afschilderen als ontrouw en verraderlijk, om zo een combinatie van angst en haat tegen Joden te creëren onder niet-Joodse Duitsers.

(Nazi-samenzweringstheorieën hoef je niet te ontkrachten, maar voor een beeld over Joodse identiteit in oost-Europa in de vroege twintigste eeuw is dit een goed boek. Zie ook deze twee stukken op de Doorbraak-website.)

Blommestijn en Niemöller gebruiken dezelfde retoriek om af te geven op vluchtelingen, waarin ze één op één de nazi-ideologie van Hitler volgen. Want we moeten niet vergeten: een deel van de Joden in Duitsland in de jaren twintig en dertig waren óók vluchtelingen.

Daar moet wat mij betreft de focus liggen: niet zozeer op dat ze Hitler aanhalen, maar dat ze dezelfde racistische, nationalistische ideologie erop nahouden. De focus moet liggen op het fascisme, in plaats van de persoon Hitler.

Want door zo veel focus te leggen op de persoon van Hitler, wordt in feite afgeleid van de inhoud van wat wordt gezegd. Daarmee komen mensen die hetzelfde zeggen als Hitler, Niemöller en Blommestijn ermee weg, zolang ze niet direct verwijzen naar de nazi’s.

Want deze nazi-ideologie is allang veel breder verspreid dan alleen Ongehoord Nederland. De Telegraaf verspreidt elke dag hetzelfde soort racisme, samen met partijen als FvD, PVV, JA21, BBB, de groepen Keijzer en Markuszower, en SGP en VVD.

De ideologie van het hedendaags Nederlands fascisme richt zich op moslims, maar de retoriek is nauwelijks te onderscheiden van de retoriek van de nazi’s als het gaat om Joden. Het is hetzelfde soort samenzweringstheorie.

Dit plaatst politiek, media en maatschappij voor een dilemma: als je fascisme accuraat wil benoemen, dan moet je ook de opiniepagina van de meest gelezen krant in Nederland fascistisch noemen, samen met een groot deel van de Tweede Kamer en een recent Nederlands kabinet. Dat klinkt moeilijk.

Daarom kiezen veel mensen en organisaties voor optie 2: ze definiëren fascisme zo beperkt, dat er alleen een paar kleine groepjes aan voldoen. Vervolgens leggen ze daar de aandacht, zodat ze voor anti-fascist kunnen spelen, terwijl ze het grootste deel van het fascisme ongemoeid laten.

Want de groep openlijke neo-nazi’s, die met hakenkruizen zwaait en SS-runen laten tatoeëren, is vooralsnog klein, en die groep heeft weinig politieke invloed. Het is dus heel veilig om je alleen tegen hen te verzetten. Maar daarmee gaan andere fascisten vrijuit.

Neem Forum voor Democratie: keer op keer wordt ‘onthuld’ dat zij extreem-rechts zijn in hun eigen ideologie. Ze willen mensen deporteren, ze gevolgen in racistische theorieën, ga zo maar door.

Maar pas als er leden bij de neo-nazistische NVU zitten, durven politieke partijen het beestje ook bij de naam te noemen. De lat van het fascisme wordt zo arbitrair hoog geplaatst. “Zeker drie gemeenten willen FVD boycotten vanwege extreem-rechtse kandidaten”, schreef Nu.nl in februari. “Vanwege extreem-rechtse kandidaten”. Ja, gek, voor een extreem-rechtse partij!

En voor Ongehoord Nederland geldt hetzelfde. Dat is al sinds hun oprichting een nazi-omroep. Maar pas als ze zo ver gaan dat ze Hitler verheerlijken, komt er vanuit de politiek een roep om ze in de ban te doen. Want Ongehoord Nederland gaat zelfs die arbitraire grens over.

Begrijp me niet verkeerd: het is schokkend dat een deel van de Nederlandse publieke omroep zich comfortabel genoeg voelt om Hitler te verheerlijken. Maar die normalisering is niet uit te leggen zonder te kijken naar de manier waarop media en politiek fascisme al lang normaliseren.

Ook is de obsessie met Hitler zorgelijk. Er bestaat een beeld in sommige politieke kringen dat fascisme een karaktereigenschap is. Je kan fascisten en nazi’s herkennen aan dat ze hakenkruizen tof vinden en Hitler verheerlijken. Dus als je fascisme wil voorkomen, moet je daarop focussen.

Maar dat is een kinderlijke kijk op het fascisme. Fascisme is standplaatsgebonden, het verandert met de tijd. Het is geen karaktereigenschap, maar een opportunisme dat in feite in iederéén te vinden zou kunnen zijn.

Door te focussen op de symboliek van het fascisme, verliezen we het zicht over de systemen van het fascisme. In welke mate is macht gecentraliseerd? Hoe makkelijk kunnen politici hun tegenstanders het zwijgen opleggen? Wie gebruikt racisme en nationalisme om de eigen macht te vergroten?

Want terwijl half Nederland klapt omdat politici de grens trekken bij Hitler-verheerlijking (knap hoor!), is de Nederlandse regering bezig om concentratiekampen te bouwen in Rwanda.

Dus als Ongehoord Nederland uit het omroepstelsel wordt gekickt: mooi. (Hier een petitie.) Het zijn overduidelijk fascisten. Maar laten we opletten dat partijen dat niet als een trofee gaan dragen, om af te leiden van een bereidwilligheid te collaboreren op andere momenten.

En: wee ons gebeente als zelfs de verheerlijking van Hitler onvoldoende is om Ongehoord Nederland aan te pakken, want dan kan die groep neo-nazi’s met SS-tatoeages opeens heel snel stijgen.

Voor wie meer interesse heeft: luister naar deze podcastaflevering over “Nazi code hunting”, over hoe sommige mensen na de verkiezing van Trump het fascisme gingen zoeken in geheime codes in plaats van in het openlijk fascistische beleid van de Trump-regering.

PS. Als zelfs Victor Vlam en Fleur Agema het durven veroordelen, dan weet je dat je met excuus-fascisme te maken hebt.

Bo Salomons

(Dit artikel verscheen eerder als draadje op Bluesky.)