Weer stapje verder richting politiestaat met de nieuwe Wet bescherming nationale veiligheid door de inlichtingen- en veiligheidsdiensten (Wbnviv)

“Meer bevoegdheden veiligheidsdiensten vanwege Rusland, China en Iran”, kopte de NOS gisteren. Wat voor bevoegdheden? Welke opponenten? Hoe wordt wat bepaald? Wat voor samenwerkingen? Nieuwsmedia gaan niet detaillistisch in op alle voorstellen, maar dat is hier wel nodig. Dus bij deze.

Dit artikel bevat een niet-uitputtend beeld van de wijzigingen in de “Wet bescherming nationale veiligheid door de inlichtingen- en veiligheidsdiensten (Wbnviv)”. De duivel zit bij dit soort wetten in de kleinste details, die niet te overzien zijn. Maar we kunnen wel zien welke kant het opgaat.

De Wbnviv is een complete herziening van de Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten 2017 (de Wiv 2017). De Wbnviv vervangt de Wiv helemaal. De lijst met wijzigingen is daarmee enorm.

Op voorhand: het bestaan van een spionageorganisatie staat op principieel vlak al op gespannen voet met democratie. Een geheime organisatie is per definitie niet democratisch controleerbaar. Ik denk dus ook niet dat er een ‘goede’ spionagewet bestaat. Maar er bestaat zeker een gradatie.

De wijziging waar het meeste over wordt gesproken is de mogelijkheid om “opponenten” aan te wijzen, waarbij de AIVD en MIVD (“de Diensten”) meer bevoegdheden krijgen. Dit is een understatement van wat de nieuwe wet regelt.

Onder de Wiv 2017 bestaan twee soorten bevoegdheden : algemene en bijzondere bevoegdheden. Algemene bevoegdheden zijn het inwinnen van informatie uit openbare bronnen en het verkrijgen van informatie van derden, zoals ministeries, gemeenten, politie, of bedrijven.

Bijzondere bevoegdheden zijn dingen als telefoongesprekken aftappen, communicatie onderscheppen, hacken, mensen stelselmatig achtervolgen. De dingen die we vaak associëren met spionage. Bijzondere bevoegdheden mogen onder de Wiv alleen worden ingezet met toestemming van de minister van BZK.

Dit toestemmingsverzoek (hier uit het voorgestelde artikel 41 van de Wbnviv) moet aan een lijst eisen voldoen. Bovendien moet de Commissie van Toezicht op de Inlichtingen en Veiligheidsdiensten (CTIVD) de aanvraag controleren. De CTIVD bestaat uit drie mensen, waarvan twee oud-rechters.

Werkt dit systeem goed? Beschermt het de privacy van mensen? Geen idee! Dit is allemaal geheim, dus het is voor burgers onmogelijk om te zien wat er aan de binnenkant van deze organisaties gebeurt. Dit is wat ik bedoel door te zeggen dat deze organen fundamenteel ondemocratisch zijn.

De nieuwe wet Wbnviv verandert dit systeem door een uitzondering te maken: als een organisatie is aangewezen als “opponent”, dan is een toestemmingsverzoek aan de minister niet meer nodig om bijzondere bevoegdheden in te zetten. Er is dus dan ook geen controle op voorhand van de CTIVD.

Hoe worden die “opponenten” aangewezen? De ministers van BZK en Defensie samen mogen organisaties aanwijzen die aan een ander land behoren, als dat land doelen nastreeft die gericht zijn “tegen Nederland of Nederlandse belangen”. Dat is heel onbepaald, en daarmee gevaarlijk.

We hoeven maar te kijken naar de VS om te zien wat dit zou kunnen betekenen. Daar worden linkse organisaties als BLM en DSA (bekend van Zohran Mamdani) gezien als “bondgenoot van Cuba”, en zo afgeschilderd als buitenlandse terroristische groeperingen.

Of hier in eigen land, hoe de BVD op communisten joeg omdat het allemaal buitenlandse spionnen zouden zijn. En daarnaast: hoe makkelijk zal het zijn om bij amendement de wet zo te wijzigen dat ook binnenlandse groepen een “opponent” kunnen zijn?

Maar het risico is groter. Er is namelijk geen controle op voorhand dat die bijzondere bevoegdheden ook echt alleen worden ingezet tegen die “opponenten”. Dat wordt alleen nog achteraf gecontroleerd. Dit wordt dus een zwarte doos waar alleen de dienst zelf in kan kijken.

Yeşilgöz heeft het op haar gebruikelijke, kinderlijke wijze over de “vriendjes van Poetin” die “geen privacy verdienen”. Maar burgerrechten “verdien” je nooit. Die bestaan niet als beloning, maar om de maatschappij te beschermen tegen machtsmisbruik. Waarvoor nu de deur verder wordt opengezet.

Dit alles wordt verkocht als een “lastenverlichting” om de “slagkracht” van de AIVD en MIVD te vergroten. De Diensten zijn hier zoals de slagman in honkbal, en wij moeten ons goed inbeelden dat wij niet per se hun medespeler zijn, maar de bal.

De “opponenten”-procedure is niet de enige “lastenverlichting”. Die toestemming voor bijzondere bevoegdheden wordt nu voor drie maanden verleend, maar die periode wordt opgerekt naar zes maanden. Bij “opponenten” worden ze zelfs voor een jaar verleend.

Ook worden een aantal voorheen bijzondere bevoegdheden omgedoopt tot algemene bevoegdheden, waardoor geen toestemming meer nodig is. De meest opvallende is het verwerken van bijzondere bulkgegevens. Dat zijn persoonsgegevens die door toepassing van de Sleepwet zijn verzameld.

Dit is zorgwekkend, omdat die “dataverwerking van bulkgegevens” precies is waar bedrijven als Palantir zich in specialiseren. De AIVD en MIVD worden dus vrij in hoe ze die data verwerken en analyseren. Alleen voor het verzamelen en opvragen is toestemming nodig.

De Memorie van Toelichting noemt AI bij naam, en dan vooral in positieve zin. Het is volgens de regering niet mogelijk om deze technologieën te veel in te kaderen. Dus krijgen de AIVD en MIVD een brede bevoegdheid om te automatiseren, ook met toepassing van AI en “quantum” (het volgende buzzword).

Bovendien krijgen de AIVD en MIVD de bevoegdheid om samen te werken met private bedrijven, en gegevens met hen uit te wisselen. Dit, samen gelezen met de bevoegdheid om gegevens te verwerken, baart mij grote zorgen rond de inzet van AI door de Diensten.

(De CTIVD, het controleorgaan van de AIVD en MIVD, heeft eerder zorgen geuit over deze oncontroleerbare private samenwerkingen, en die problemen worden nu in de wet verankerd met zeer weinig waarborgen.)

Dan zijn er nog wat wijzigingen van procedurele aard, die desondanks belangrijk zijn. De nieuwe wet bevat bijvoorbeeld een brede mandaatbevoegdheid, waardoor de minister en het hoofd van de dienst hun beslisbevoegdheden aan anderen kunnen mandateren of ondermandateren.

Dat betekent in de praktijk dat, hoewel de wet de minister veel controlerende taken geeft, een minister kan kiezen om die controlerende taken terug te geven aan de dienst die gecontroleerd zou moeten worden. Dus dat het hoofd van de AIVD namens de minister toestemming gaat verlenen.

Dat is natuurlijk extreem risicovol, want het hoofd van de AIVD heeft (zo mag men hopen) andere belangen dan de minister. De minister blijft in theorie verantwoordelijk, maar we weten allemaal hoe de Nederlandse politiek met die theorie omgaat.

De verlening van ondermandaat betekent zelfs dat het hoofd van de AIVD/MIVD bepaalde beslisbevoegdheden kan delegeren aan lagere leidinggevenden, zodat zelfs het hoofd niet precies weet wat er allemaal gebeurt. Het is een recept voor het ontstaan van geheime cliques binnen de AIVD/MIVD.

En dan is er nog de controlebevoegdheid. Die wordt neergelegd in een nieuw orgaan, de CTT. Waar vroeger twee van de drie leden van de afdeling toetsing een oud-rechter moesten zijn, is dat er nu nog maar één van de drie. Er moet een grotere nadruk komen op “leiderschapskwaliteiten”.

Met andere woorden, er komen meer ex-bestuurders in het controleorgaan. Niet dat rechters per se heilig of onafhankelijk zijn, maar in ieder geval is het nu, onder de Wiv, nog lastiger om “vriendjes” te benoemen tot de post. Dat wordt makkelijker gemaakt.

Ook wordt het nu mogelijk dat zaken die aan de afdeling toetsing van de CTT worden voorgelegd, door één lid worden behandeld. Dat ene lid mag bepalen of de rest ook mee mag kijken. Dat is nieuw; nu moeten alle zaken nog gezamenlijk behandeld worden.

Dat is des te meer zorgwekkend omdat, volgens het reglement van orde van de CTIVD (de voorganger van de CTT) besluiten bij meerderheid kunnen worden genomen. Dus dat één oud-rechter in de afdeling toetsing zit in plaats van twee heeft een groot effect voor de meerderheid.

En als kers op de taart: de Wbnviv introduceert voor het eerst noodrecht in het wettelijk kader van de veiligheidsdiensten. Bij “buitengewone omstandigheden” mogen delen van de wettelijke inkadering buiten werking worden gesteld. Wat is een buitengewone omstandigheid?

Dat kan niet op voorhand worden ingekaderd, vindt de regering. Wel is er een waarborg dat de Staten-Generaal meekijken, maar dat is afhankelijk van de behandeling van een noodwet. Daar kunnen maanden overheen gaan. Wat zijn dan die noodbevoegdheden?

Nou, dat er bijvoorbeeld geen verantwoording meer hoeft te worden afgelegd aan de Tweede en Eerste Kamer, door de minister en de CTT! Hoe dat in een noodsituatie helpt is mij een raadsel. Ik snap wel dat het voor de minister vervelend is, al die verantwoordelijkheid afleggen.

En natuurlijk zijn er al die vervelende toetsingsprocedures bij de CTT zelf. In een noodsituatie moeten die natuurlijk ook wijken, want al die controle van een geheime politiemacht kost veel te veel tijd en moeite.

Zoals gezegd: er is geen goede manier om een (geheime) politie te hebben. Hun werk is gebouwd op geheimen, en waar een machtig orgaan geheimen bewaard, sterft de democratie af. Dat is altijd al zo geweest, ook nog ten tijde van de BVD.

Wat dit wetsvoorstel ons laat zien is dat er een duidelijk doel is vanuit de huidige regering en politiek. De politie-staat wordt verder uitgebreid. Het devies is altijd “meer bevoegdheden”, nooit “meer en strengere controle”. De ontwikkeling gaat duidelijk één kant op.

En zoals Bert Hubert (voormalig toezichthouder bij de CTIVD) zegt: het gebeurt allemaal onder de politieke spin van de bescherming van “nationale veiligheid”. Of met andere woorden: angst. Je moet je privacyrechten afstaan omwille van angst.

Het is overduidelijk securitisation: alles wordt een “veiligheidsissue” gemaakt, en dat wordt gebruikt om onacceptabele zaken acceptabel te maken. Het zijn “vriendjes van Poetin”, ze verdienen geen privacy. En die logica gaat uiteindelijk maar door.

Het zal dan ook niet lang duren tot politieke tegenstanders van de regering ook gezien zullen worden als mogelijke dreigingen, omdat ze het “draagvlak van regeringsbeleid” ondermijnen, of (door hun acties tegen het bedrijfsleven) de economische belangen van Nederland schaden.

Al met al: er is geen goede manier om een AIVD of MIVD te hebben, dus een goede eerste stap is om die hele bende op te doeken.

Bo Salomons

(Dit artikel verscheen eerder als draadje op Bluesky.)