De laatste stuiptrekkingen van een dode politiek

Hoe groot waren de ideeën die de afgelopen week door politiek Den Haag spookten? In naam van het “landsbelang” deden PRO, D66 en CDA water bij de wijn. Er werd bij meerdere partijen over schaduwen heen gestapt in naam van de bestuurbaarheid en stabiliteit, en toen die laatste stemming het haalde en de Kamervoorzitter schorste, ontstak de linkerhelft van de Kamer in gejuich. De VVD, de vleesgeworden avatar van kapitaalbelangen in de Nederlandse politiek, kreeg een keer de deksel op de neus. Mogen er zo nog vele dagen komen, zullen velen gedacht hebben! Meer dan eens heb ik mensen het einde van de VVD als politieke machthebber horen aankondigen.
Maar nu de rook van dat parlementaire gevecht opklaart, is het nog maar de vraag wie (of wat) nu eigenlijk gewonnen heeft. De stemming op zich was een overwinning van de zogenaamde “zakelijke” politiek: het idee dat politiek een debat is tussen mensen die allemaal in essentie hetzelfde doel nastreven, en die vooral discussiëren over welke weg daar naar toe het beste is. In deze visie is politiek meer een bijna wetenschappelijke zoektocht naar de waarheid in plaats van een strijd tussen mensen met fundamenteel andere belangen. In die zakelijke politiek streven alle politieke partijen het “landsbelang” na: een sterke overheid die besluitvaardig en competent overkomt, die besluiten kan nemen, en die “vooruit” kan (welke kant “vooruit” dan ook moge zijn). De poging van de VVD om het functioneren van het kabinet te gijzelen omwille van het korte termijn belang van de eigen achterban, mislukte ogenschijnlijk.
Is dat een reden tot vreugde? Voor de politieke partijen zeker, die bovenal baat hebben bij stabiliteit. Niet voor niets deden PRO en Volt ongelooflijk veel water bij de wijn. Volgens Dees de Jong hebben zij zich zelfs, samen met DENK en PvdD, voor een rechts karretje laten spannen. Het belang van hun achterban moest, voor de zoveelste keer, wijken voor het belang van het bestuur. Zoals alleen al dit decennium de sociale zekerheid werd veranderd in een surveillancesysteem, de zorg werd gedecentraliseerd, en het veiligheidsapparaat werd uitgebreid in naam van het belang van de staat. Daarbij zal bij linkse partijen ongetwijfeld hebben meegespeeld dat de staat voor hen als vorm van collectiviteit wordt gezien, en dat een goed functionerende staat uiteindelijk goed is voor de gemeenschap.
Maar is dat wel zo? In de afgelopen vier decennia heeft de staat (ongeacht regeringskleur) vooral een zeer rechtse economische politiek nagestreefd. Het neo-liberalisme is in die tijd verheven tot wetenschap, en in politieke kringen worden neo-liberale aannames aangehaald als heilige waarheid, zoals het idee dat het verder verrijken van de rijken een positief effect heeft op de welvaart van allen en dat privatisering tot grotere efficiëntie leidt. Dat de VVD de consensuspolitiek de nek om heeft willen draaien voor haar eigen nauwe economische belangen, betekent niet dat die consensuspolitiek in ons voordeel is. Als de staat vooral bezig is met het inperken van demonstratierecht, het opjagen van mensen met een uitkering, het steunen van Israël, het strooien van fossiele subsidies, het vervolgen van vluchtelingen en het niet repareren van bruggen, hebben wij dan nog wel baat bij een functionerend kabinet?
Hoewel velen het met andere woorden zullen zeggen, is dit wel iets dat veel mensen aanvoelen. We voelen allemaal het klappen van de neo-liberale zweep: de stijgende prijzen van boodschappen en treinkaartjes, de verslechterende en steeds duurdere zorg, de groeiende macht van big tech, hetere zomers en steeds minder bescherming voor huurders en werkers. Wat dan inspireert zijn de mensen die zeggen dat er iets fundamenteel mis is met onze economie en politiek, niet de politici die bereid zijn om een rechts belastingplan te steunen om om onverklaarbare reden het kabinet-Jetten in het zadel te houden. Zeker als het is om zoiets vaags als “stilstand” te voorkomen. Voor een trein die op een afgrond afrijdt is stilstand te verkiezen boven vooruitgang.
Tegelijkertijd kan je je ook afvragen: wat heeft dit offer daadwerkelijk opgeleverd? Zoals ik zei was de stemming ogenschijnlijk een winst voor het “landsbelang” en de politieke zakelijkheid. De nadruk ligt hier op “schijn”. PRO en Volt vieren de stemming als een grote overwinning, terwijl een dergelijk plan in eerdere jaren door beide Kamers zou zijn gezeild. Tegelijkertijd slaat de VVD op de anti-linkse trom vanwege een belastingplan dat van haar eigen minister komt en voor haar achterban eigenlijk prima te slikken is. Zo heeft de VVD het Overton-raam alsnog weer veel verder naar rechts weten te trekken, en bovendien het voor elkaar weten te krijgen dat het linkerdeel van de Kamer voor een VVD-plan gestemd heeft. Dit, terwijl D66 en CDA beven van angst voor de VVD, en klaarblijkelijk hun coalitie niet willen opgeven, ook al heeft de VVD iets gedaan dat vijf jaar geleden politiek onvoorstelbaar en onacceptabel was. Het gejuich van PRO en Volt op 10 november kan weleens het laatste “hoera” zijn geweest van de zakelijke politiek. Die is nu op sterven na dood, maar PRO, Volt, CDA en D66 houden het lichaam nog overeind als ware het een “Weekend at Bernie’s”.
Over de dood van de zakelijke politiek hoeven we natuurlijk niet rouwig te zijn. De zakelijke politiek was altijd al een schaamlap voor neo-liberale politiek. Hoe sneller we van die valse consensus af zijn, hoe beter. Als de VVD haar eigen masker aftrekt, moeten politici ze niet steeds helpen het masker weer op te doen. De grootte van het onrecht waar we mee te maken hebben, van kapitalisme tot racisme tot milieuvernietiging tot genocide, vraagt om polarisatie, om strijd voor het eigen belang, niet het belang van staat en kapitaal. Daarbij hebben we de zogenaamde ‘linkse’ partijen overigens niet nodig. Veel effectiever is het om jezelf te organiseren, op je werkplek en in je buurt, met vrienden en familie. Dan hoeven we niet op de politiek te wachten. Want als je kijkt hoe de ‘linkse’ partijen zich afgelopen week gedragen hebben, kan dat wachten héél lang duren.
Bo Salomons
(Dit artikel verscheen eerder bij Joop.)
