Welke queer geschiedenissen worden verteld? En welke andere verdienen het om eveneens verteld te worden?

In 2013 ging ik voor het eerst naar een groep voor lhbtqia+-jongeren. In een gesprek vertelde iemand me daar dat homo’s in het verleden niet altijd werden vervolgd. Zo was “homoseksualiteit” (toen “sodomie”) niet verboden onder de Code Pénal die Napoleon in de door Frankrijk bezette gebieden verspreidde, zoals Nederland in 1811. Ik was stomverbaasd en wilde het niet echt geloven. Het was toch een nieuw verschijnsel dat er iets van tolerantie of acceptatie was? Was de klok in de tussentijd teruggedraaid?
Terugkijkend kan ik zeggen dat ik een helemaal verkeerd geschiedbeeld had, en niet veel wist over “queer geschiedenis” (de benaming van de bedoelde geschiedenis maakt nogal verschil voor wat en hoe iets wordt bestudeerd). Dat ondanks het feit dat die lhbtqia+-jongerengroep onderdeel was van het Magnus Hirschfeld Centrum, genoemd naar de seksuoloog en homoactivist die actief was in Duitsland in de periode tussen de Wereldoorlogen. Ik kende ‘mijn eigen geschiedenis’ niet.
Dertien jaar later heb ik een beter beeld, maar voelt het nog steeds vaak gefragmenteerd, zonder een duidelijk en mooi verhaal van begin tot einde. Deels zal dat een gebrek aan kennis zijn, maar voor een groot deel zal het er ook aan liggen dat de eigen geschiedenis van de queer gemeenschap nog steeds een omstreden zaak is. In “Queer geschiedenis van Nederland. De strijd voor een eigen verleden” geeft Marijke Huisman een chronologisch overzicht van deze strijd om de eigen geschiedenis, wat ze herinneringsactivisme noemt. Het boek biedt dus niet alleen een geschiedenis van queer leven en activisme in Nederland, maar geeft ook bijzondere aandacht aan hoe die geschiedenis werd geschreven door de generaties heen en door verschillende groepen.
De keuzes in welke geschiedenissen en welk materiaal Huisman daarbij (veel of weinig) aandacht geeft, zijn natuurlijk ook weer als herinneringsactivisme te begrijpen. Zo is de geschiedenis duidelijk gericht op continentaal Nederland, en krijgen de (voormalige) koloniën vrijwel geen aandacht. Ook blijven de tamelijk witte homo of lesbische organisaties, zoals het COC, vaak de anker van het verhaal, ook al problematiseert Huisman die door transgroepen en queergroepen van kleur te bespreken. Deze groepen blijven daardoor kritische stemmen op een witte homo-normatieve mainstream, en zetten niet de toon van de discussie. Huisman geeft wel ontzettend veel aanknopingspunten voor verder onderzoek, ook naar deze groepen, en er is een lange bronnenlijst die verder onderzoek makkelijker maakt.
‘Goede’ en ‘slechte’ homo’s
Laat ik weer terugspringen naar mijn tienerjaren toen ik bij die lhbtqia+-jongerengroep meedeed. Ik had veel veronderstellingen over wat het betekende om lhbtqia+ te zijn (of eigenlijk om homo te zijn, omdat ik toen vrij weinig van trans en niet-binaire identiteiten afwist). Zo leek het voor mij vanzelfsprekend dat we een groep hadden waar zowel vrouwen als mannen aanwezig waren. Ik wist wel dat er ook een expliciet lesbische ontmoetingsgroep was, maar stond daar niet zo bij stil. Toen een van de medewerkers, die toen al boven de vijftig was, eens vertelde dat deze aparte groep bestond omdat de relatie tussen homo en lesbische groepen lange tijd best gespannen was, en de integratie eigenlijk ook een nogal nieuw gebeuren was, was ik stomverbaasd. Dat zal voor een deel ook mijn naïviteit van toentertijd zijn geweest, dat ik dacht dat seksisme iets was van de foute rechtse mensen, en niet van ons goede en progressieve homo’s. Maar het toonde ook dat ik helemaal geen historisch besef had van hoe de homo-emancipatiebeweging veelal witte cis-homomannen centraal stelde, zodat lesbiennes zich genoodzaakt zagen om hun eigen organisaties op te richten en hun eigen geschiedenis te schrijven.
Dit wordt door Huisman ook uitgebreid uitgewerkt. Ze laat zien hoe de homo-emancipatiegroepen vaak homomannen in de geschiedenis benoemden en hun verhaal vertelden, maar dat vrouwen ondervertegenwoordigd waren. Lesbische groepen wisten daar een andere geschiedenis tegenover te stellen die vooral om vrouwen draaide en hun verhalen vertelde, naast dat ze ook een eigen subcultuur wisten te creëren met bijvoorbeeld eigen politieke organisaties en groepen die lesbische historische romans schreven. Helaas bleef deze eigen geschiedenis bij beide groepen nog erg binair, cis-, en wit.
Verbonden aan dat vorige misverstand was dat er ‘goede’ en ‘slechte’ homo’s waren. Ik had het idee dat door aanpassing aan de bestaande normen over hoe te leven, en niet te veel op te vallen, respect te verkrijgen was. Dat is uiteraard weer een diepe historische misvatting. Ten eerste omdat bevrijding niet door lief vragen kwam en komt, maar door strijd. En ten tweede omdat de ‘goede’ homo’s die ik wellicht als voorbeeld had kunnen hebben, vaak zo ‘goed’ nog niet waren. Laat ik met het tweede punt beginnen en dan met het eerste doorgaan.
Wie hadden de voorbeelden van goede respectabele homo-organisaties kunnen zijn? Voor mij bestaat daar nauwelijks een beter voorbeeld van dan het COC. Deze organisatie was van begin af aan burgerlijk. Zo zagen zij zichzelf ook expliciet als normale homoseksuelen die alleen een vriend wilden. Deze goede homo’s werden voorgesteld als deugdelijke middenklassers, tegenover de “geïnverteerden”. Geïnverteerden als begrip bouwt op een medisch-psychologisch idee van homoseksualiteit waarbij een vrouwenziel in een mannenlichaam is, wat de aantrekking tot mannen zou ‘verklaren’. Het vroege COC zag deze mannen met “vrouwelijke alluren” en “hoge stemmen” als maatschappelijk zeer zichtbaar, maar slechts een minderheid die het COC niet vertegenwoordigde. Naast de normale en goede homoseksuelen, en de slechte “geïnverteerden”, waren er ook nog de “meest echte homo’s” te onderscheiden, waarmee op pedofielen werd gedoeld. De “knapenliefde”, die op praktijken uit het oude Athene berustte – een (koloniale) historische lijn waarin het COC zichzelf zag – was een gerespecteerde praktijk bij homomannen, tenminste het idee ervan. Pas in de jaren vijftig begon deze omstreden te raken.
Naast deze drie hoofdcategorieën van homoseksuelen waren er ook nog “pseudo-homosexuelen”, ofwel biseksuele mensen. Biseksualiteit had toen sowieso een moeilijke plaats. Op verschillende manieren werd het altijd in de tijd misplaatst, maar mocht het nooit als volledige identiteit gelden. In het psychoanalytische denken was het de vroege ontwikkelingsfase van het individu, voordat het hetero (of als iets misging, homo) werd. In koloniaal-antropologisch denken was het een vroege ontwikkelingsfase van de mensheid, een teken van primitiviteit. Of het was een opgehemeld toekomstideaal van een toekomst waarin gender geen rol meer speelde en seksualiteit vrij was. Alternatief was het ook een teken dat iemand niet te vertrouwen was, omdat deze mensen vaak niet monogaam waren en het dubbelleven (noch deel van de homo- noch de heterowereld) moesten omarmen. Allemaal vooroordelen waarmee biseksuele mensen nog steeds kampen. En de kans van bijvoorbeeld partnergeweld tegen bi personen blijkt nog steeds hoger dan tegen lesbiennes en homo’s.
Als tiener was ik waarschijnlijk helemaal verbijsterd geweest als ik gehoord had dat de ‘goede’ homo’s’ er zulke discriminerende overtuigingen en praktijken op nahielden (ik hoop tenminste dat ik er door geschrokken zou zijn, en het niet gewoon voor lief zou hebben genomen). Maar het is natuurlijk niet alleen dat deze ‘goede’ homo’s zo goed nog niet waren, maar ook dat de strijd wel degelijk ook door anderen is gevoerd. Zo waren diegenen die de Stonewall-rellen starten juist niet de witte middenklasse cishomomannen, maar arme queer personen van kleur die veelal niet goed in de bestaande gendernormen pasten. Deze rellen in 1969 worden vaak als beginpunt van de homobevrijdingsbeweging gezien. Als tiener wist ik dat ook soort van, aangezien de Pride in Duitsland “Christopher Street Day” wordt genoemd, naar de straat waar de Stonewall Inn zich bevindt, en waar de rellen begonnen. Dat besef was echter flinterdun, omdat ik op geen enkele manier besefte welke strijd echt nodig was voor de mate van vrijheid die ik als homo tiener in 2013 ervoer (nou ja, zo denderend was dat ook niet, maar er was wel beduidend meer infrastructuur, informatie en acceptatie dan in 1970 voor de witte homo jongen, zoals ik mezelf toen zag).
Wat ik trouwens heel erg waardeer aan Huismans boek is dat ze duidelijk maakt dat Stonewall niet een vanzelfsprekend beginpunt van queerstrijd is. Zo waren er al in de jaren twintig van de vorige eeuw homo-emancipatie organisaties zoals Magnus Hirschfelds Wissenschaftlich-humanitäres Komitee in Duitsland en de Nederlandse tak ervan, het Nederlandsch Wetenschappelijk Humanitair Komitee (NWHK). Ook het COC bestond al voor de Stonewall-rellen. En in hetzelfde jaar als die rellen was ook in Nederland een eerste demonstratie op het Binnenhof waarbij werd geëist dat homoseksualiteit uit het strafrecht geschrapt zou worden.
Waar we de geschiedenis van ‘onze’ strijd beginnen, zegt veel over wat voor strijd we voor ogen hebben. Zo is mijn indruk dat de nadruk op Stonewall (en soms ook de Comptoms Cafeteria-rellen van 1966) vaak een manier is om een nadrukkelijk anti-kapitalistische, transinclusieve en anti-racistische strijd (vaak verkort als radicaal) als de norm te zetten. Dat is ook de strijd die ik wil zien, en ik kan niet goed tegen personen die, zoals ik als tiener, voor gematigdheid pleiten en hopen door aanpassing rechten te krijgen. Tegelijkertijd denk ik ook dat de bewering dat de geschiedenis van ‘onze’ strijd daar begint niet zonder meer klopt. Ik zou het daarom ook waarderen als we meer radicale en strijdbare verhalen zouden vertellen over waar onze strijd vandaan komt. Het vernauwen tot een bepaalde specifieke geschiedenis is niet alleen historisch moeilijk vol te houden, maar kan ook politiek tot een obstakel worden als we onze strijd willen voeren met mensen die zich niet in die traditie zien, en zich niet in die specifieke geschiedenis kunnen vinden. Ook negeert het de problematische erfenis van deze strijd, zoals de bi- en transfobie, het racisme en seksisme, de ophemeling en/of trivialisatie van “knapenliefde” (kindermisbruik) en meer. Ik denk: in plaats van een selectieve geschiedenis te schrijven die dit negeert, is het belangrijk om onder ogen te zien en op te merken hoe dit doorwerkt, zodat we het in de toekomst beter kunnen doen.
Nederland gidsland?
Een ander misverstand over ‘mijn eigen geschiedenis’, waaraan ik als tiener ten prooi was gevallen, was dat Nederland een progressief land was. Ook dat misverstand heeft te maken met de queer geschiedenis van Nederland, waarin dit land als gidsland werd voorgesteld. Een belangrijk punt in dat zelfbeeld lijkt de tentoonstelling “Goed verkeerd” uit 1989. Deze tentoonstelling trok maar liefst vijftigduizend mensen, en werd daarmee de meest bezochte tentoonstelling van het Amsterdams Historisch Museum. De expositie toonde de geschiedenis van homo’s en lesbiennes in Nederland en hun strijd voor erkenning. De boodschap leek dat er altijd mensen waren die de gender- en seksualiteitsnormen van hun tijd overschreden. Maar terwijl de bewegingen in andere landen veel moeite hadden en er daar weinig continuïteit was, was die er in Nederland wel door de overlapping in personen tussen het NWHK en het vroege COC, dat immers tot de dag van vandaag nog bestaat. Hierdoor staat de emancipatie er beter voor dan in veel andere landen. Deze waarneming werd bevestigt met de Gay Games in 1997, en het openstellen van het burgerlijke huwelijk in 2001. Het beeld dat de emancipatie hier wel was voltooid, kwam daarmee op.
De openstelling van het burgerlijke huwelijk werd hier dus het eindpunt van een lineaire geschiedenis van vervolging naar emancipatie. Dat het nogal omstreden was dat het burgerlijke huwelijk een doel van de strijd moest zijn, was op dit punt al vergeten. Zelfs het burgerlijke COC had dat tot 1991 niet als doel voor ogen, en wilde juist de privileges van het huwelijk afschaffen, zoals belastingvoordelen. Volgens Huisman was het vooral Henk Krol, oprichter en hoofdredacteur van de Gay Krant, die het toelaten van gelijkgeslachtelijke stellen in het huwelijk op de kaart zette als doel van emancipatie.
En zo werd 2001 een ijkpunt van emancipatie. De emancipatiebeweging had daarin ook een verantwoordelijkheid. Het idee dat homovervolging iets van het verleden was, en door een inclusieve en verlichte moderniteit afgelost moest worden, was al lang deel van het taalgebruik van het COC. Zo werd de strafbaarstelling van homoseksualiteit vaak middeleeuws genoemd. Dat dit lineaire vooruitgangsdenken koloniale wortels heeft, en een eigen bron van onderdrukking is, daar waren ze zich helaas niet van bewust.
Zo bezien is het ook niet verbazingwekkend dat dit denken uiteindelijk voor racistische en in het algemeen algemeen rechtse politiek werd gebruikt. Zo zette VVD-fractieleider Frits Bolkenstein het idee in van Nederland als een modern en geëmancipeerd land om moslims als een achterlijke bedreiging te zien, die ook nog eens door progressieve cultuurrelativisten werd verdedigd. Actieve repressie en disciplinering moesten volgens hem de reactie hierop moeten zijn. Daarin kunnen we het begin zien van het grote succes van homo-nationalistische strategieën die Pim Fortyn en later Geert Wilders gebruikten (en nog steeds gebruiken) voor hun extreem-rechtse projecten. Dat deze extreem-rechtse partijen vooral aan zondebokpolitiek doen, en zelf grote aanjagers van seksisme, trans- en queerfobie zijn, lijkt voor dit racistisch verhaal niet ter zake te doen.
Conclusie
Het boek biedt nog meer belangrijke inzichten, zoals in de omstreden geschiedenis van homovervolging in Nederland tijdens de nazi-bezetting. Zo zijn er zowel claims dat het een moment van relatieve vrijheid voor homomannen was, omdat de oorlog andere prioriteiten op de agenda had gezet, als ook dat de vervolging veel intensiever was dan in de jaren voor of na de bezetting (voor het idee dat individuele homo’s hier vaker werden vervolgd lijkt weinig historisch bewijs, in tegenstelling tot in Duitsland waar de homovervolging onder de nazi’s wel degelijk toenam). Een klein, maar belangrijk puntje waar ik teleurgesteld over ben in het boek is hoe het de COVID-19 pandemie dateert als 2020-2021. Dat is een begrijpelijke afbakening, omdat het voor veel mensen zo voelt, gezien de overheidsmaatregelen voor COVID die in 2020 begonnen en in 2021 zijn beëindigd. Helaas is COVID nog steeds aanwezig, en is de pandemie echt nog niet voorbij. Zelfs de Wereldgezondheidsorganisatie geeft dit aan, ondanks dat ze in veel opzichten meer bezig is met het voorkomen van paniek dan met het accuraat communiceren over het gevaar dat van COVID uitgaat. Het valt wel te concluderen dat dit boek een ontzettend waardevolle bijdrage is om te leren over de lhbtqia+-geschiedenis van Nederland. Het biedt ook veel punten om verder te kijken, zodat het een ontzettend nuttig beginpunt kan zijn voor het leren over ‘de eigen geschiedenis’.
“Queer geschiedenis van Nederland. De strijd voor een eigen verleden”, Marijke Huisman. Uitgeverij: Atlas Contact, € 26,99. ISBN: 9789045054070.
Nickname
