Nee, ik wacht geen onderzoek af
Zaterdag is de 51-jarige Juan Alfredo Goeloe vermoord door de politie. Vooralsnog is niet duidelijk of het moord was in de strikt juridische zin, maar het was in ieder geval zo in het alledaags spraakgebruik: politieagenten hebben Juan Alfredo Goeloe van het leven beroofd.
In een vrije samenleving kunnen we niet anders dan zulk staatsgeweld onmiddellijk veroordelen. Een moord door de staat kunnen en moeten we zonder voorbehoud verwerpen. De roep om rechtvaardigheid kan geen onderzoek afwachten, zeker omdat dat onderzoek nooit openbaar zal worden.
Hoe verhoudt dat zich tot de onschuldpresumptie, het idee dat iedereen onschuldig is tot het tegendeel is bewezen? Heel eenvoudig: het slachtoffer van het politiegeweld is onschuldig tot het tegendeel is bewezen. De onschuldpresumptie bestaat om mensen te beschermen tegen staatsgeweld, niet om de staat te beschermen tegen het nemen van verantwoordelijkheid. Sterker nog, het legaliteitsbeginsel (het idee dat de staat enkel de bevoegdheden heeft die de wet expliciet aan de staat toekent) betekent dat de staatsdienaren de schuld dragen tot zij hun handelen hebben kunnen onderbouwen. Los van de schuldvraag over de betrokken politieagenten (waar de discussie vaak in blijft hangen) heeft de politie als geweldsorganisatie een gigantische verantwoordelijkheid.
Crowdfunding: steun de nabestaanden van Alfredo die overleed in handen van de Rotterdamse politie
Die onderbouwing zou ook niet lang op zich moeten laten wachten. De agenten hebben in het moment zelf bepaald over het leven en dood van een persoon; zij zouden zonder aarzeling moeten kunnen vertellen waarom ze dat gedaan hebben. Er hoeven geen maanden aan onderzoek aan vooraf te gaan. Normaliter is de politie er ook als de kippen bij om allerlei belastend materiaal over een slachtoffer van politiegeweld in de openbaarheid te brengen, terwijl het bezwarende materiaal voor de politie maanden moet wachten (of nooit openbaar wordt). Daarnaast is de grote vraag aan de “afwachters” (meestal niet beantwoord): wat zou er in het onderzoek moeten staan om je te overtuigen dat er sprake is geweest van ongerechtvaardigd politiegeweld?
Bovendien zit er een hypocrisie in de kern van het “afwachten van onderzoek”. In dezelfde adem wordt vaak gespeculeerd wat het slachtoffer allemaal wel niet misdaan zou kunnen hebben dat de moord door de politie zou kunnen rechtvaardigen. Vaak gaan zulke speculaties over de vraag of iemand wel “meewerkte”, of dat iemand misschien een misdrijf zou hebben gepleegd. Dit is compleet irrelevant, want wat iemand ook gedaan heeft, daar staat in Nederland niet de doodstraf op.
Door de staat een onschuldpresumptie te geven, wordt de onschuldpresumptie van het slachtoffer ontnomen. Het racisme in de Nederlandse samenleving maakt dit onrecht des te groter. Mensen van kleur en Zwarte mensen worden vaker vermoord door de politie, en veel witte Nederlanders hebben geen moeite om aan te nemen dat een Zwarte man (zeker als hij op een fatbike zit) iets heeft misdaan. Of wellicht nog erger: voor Zwarte mannen zien veel witte Nederlanders het sneller als gerechtvaardigd als ze vermoord worden omdat ze hun ID niet bij zich hebben, of omdat ze te snel reden, of omdat ze niet meewerkten bij een arrestatie. In de racistische Nederlandse samenleving worden Zwarte levens als minder waard gezien.
De vraag is dan ook of de roep om onderzoek oprecht is. Want welk aandeel van de mensen die op sociale media roepen om het onderzoek af te wachten, zitten maanden later daadwerkelijk het onderzoek van de rijksrecherche te lezen? Dat aandeel is nul procent, want het zogenaamde “onderzoek” wordt niet openbaar gemaakt. Dus eigenlijk wachten deze mensen niet op een onderzoek, maar op het oordeel van het Openbaar Ministerie of zij een agent gaan vervolgen. Dat is namelijk het enige deel van het onderzoek dat openbaar wordt gemaakt. Als iemand dus zegt “wacht het onderzoek af”, kan je dat veilig vervangen door “wacht tot het OM heeft bepaald of we boos mogen zijn”.
Het is overigens bijzonder dat deze roep om onderzoek alleen volgt bij politiegeweld. Bij geweld in het criminele circuit, of geweld door politie van een autocratische, buitenlandse mogendheid weten mensen niet hoe snel ze moeten veroordelen. Pas wanneer het geweld uit de hoek van de politie komt worden mensen opeens heel voorzichtig. Terwijl: is geweld van de politie in eigen land zoveel minder gevaarlijk dan al dat andere geweld? Is geweld van de staat niet veel gevaarlijker?
Van het gevraagde uitstel komt onherroepelijk afstel. Het bredere publiek vergeet het voorval, en haalt de schouders op wanneer het Openbaar Ministerie maanden later met hun conclusie komt, ongeacht wat die conclusie moge zijn. De discussie over politiegeweld kan op deze manier nooit daadwerkelijk gevoerd worden. Die laait pas weer op als er wéér iemand door de politie wordt vermoord, waarop dezelfde roep weer terugkeert: wacht het onderzoek dat je nooit onder ogen zal krijgen.
Die houding kan niet bestaan in een vrije samenleving. Als we politiegeweld pas veroordelen als uit onderzoek (van de politie zelf) blijkt dat het onrechtmatig was, dan krijgt de politie een gigantisch voordeel van de twijfel. Dat voordeel vindt de politie zelf ook wel fijn, en het is niet voor niets dat politiewoordvoerders zelf ook vaak oproepen om het onderzoek af te wachten. Door een zodanig machtige organisatie als de Nederlandse politie, de gewapende arm van de staat, met zijden handschoentjes aan te pakken, dringt de normalisering van staatsgeweld steeds verder onze samenleving binnen.
Ik geloof niet dat er veel mensen zijn in Nederland die oprecht vinden dat de politie carte blanche zou moeten hebben om wie dan ook te vermoorden. Dat is echter wel de cultuur die steeds meer wordt gekweekt, ook vanuit de regering. Daar moeten we niet aan meewerken, want hoe minder kritiek er is op politiegeweld, hoe groter de kans dat dat geweld zich steeds meer zal voordoen. Juist daarom zeg ik: ik wacht het onderzoek (dat ik nooit onder ogen zal krijgen) niet af. Ik veroordeel het geweld onmiddellijk, en laat de Nederlandse politie zich maar open en bloot verdedigen.
Bo Salomons
(Dit artikel verscheen eerder vandaag op Joop.)