De ‘coup kids’ hebben nu de touwtjes in handen

Geplaatst op door
Anti-staatsgreep protest, Caïro, 2013.

In heel Afrika houden legers zich al lang bezig met andere zaken dan alleen de staatsveiligheid. Als een van de best georganiseerde instellingen op het continent bepalen ze vaak de koers van hun land, vooral wanneer burgerleiders te onbekwaam of corrupt zijn om hun werk goed te doen. Sinds 2020 hebben staatsgrepen in Mali, Burkina Faso, Guinee en Niger aangetoond dat soldaten in tijden van crisis graag de regeringsmacht over willen nemen met de belofte het land naar veilig vaarwater te loodsen.

Afrikaanse legers lijken, vergeleken met die van andere continenten, meer geneigd te zijn om het heft in eigen handen te nemen wanneer de zaken misgaan. Uit een recent onderzoek blijkt dat, hoewel staatsgrepen wereldwijd minder vaak voorkomen, zij in Afrika nog steeds geregeld plaatsvinden, met name in de “staatsgreepgordel”, een aaneengesloten groep landen van Guinee tot Soedan. Na de staatsgreep in Niger in 2023 – de achtste in drie jaar – verklaarde Aïssata Tall Sall, de toenmalige minister van Buitenlandse Zaken van Senegal, dat dit “één staatsgreep te veel” was. Niettemin namen een maand later de militairen in Gabon de macht over en in 2025 die in Madagaskar, waarmee het totaal op tien Afrikaanse staatsgrepen in vijf jaar kwam. Nog afgezien van achttien mislukte pogingen.

Artikelen over de Sahellanden
“Sahel en Libië: “Afrikaanse Jacquerie” en militaire stuiptrekkingen van de EU” (januari 2020)
“Wat er gebeurt in Niger is helemaal geen doodgewone staatsgreep” (september 2023)
“President Goïta’s cadeaus aan de opstandelingen in Mali” (juni 2026)
“Nieuwe samenwerking van Sahel-landen” (juni 2026)
“De ‘coup kids’ hebben nu de touwtjes in handen” (juni 2026)

In Madagaskar nam het leger zonder noemenswaardige problemen de macht over, na wekenlange, door jongeren geleide protesten tegen het tekort aan water en elektriciteit. President Andry Rajoelina ontvluchtte het land en kolonel Randrianirina riep zichzelf uit tot president. Hij verruilde zijn legeruniform voor een donker pak toen het Hoge Constitutionele Hof van Madagaskar hem beëdigde als hoofd van een “heropgerichte” republiek. De kolonel beloofde dat het leger maximaal twee jaar aan de macht zou blijven, en dat hij het land een nieuwe richting op zou sturen. “We zijn vastbesloten om met het verleden te breken. Ons voornaamste doel is het grondig hervormen van de administratieve, sociaal-economische en politieke bestuurssystemen van de staat”, verklaarde hij. Randrianirina had tijdens de protesten het gewelddadige optreden van de politie publiekelijk veroordeeld, waarmee hij veel sympathie had verworven. Verder had hij duidelijke politieke opvattingen en bekritiseerde hij Rajoelina al een hele tijd openlijk. Dit is overigens niet de eerste keer dat de militairen van Madagaskar de macht grijpen. In 2009 zette dezelfde elite-eenheid president Marc Ravalomanana af en verving hem door Rajoelina, waarna de soldaten zich weer terugtrokken in hun kazernes.

Een andere recente couppleger met uitgesproken politieke meningen is Ibrahim Traoré uit Burkina Faso. Toen hij als student geologie aan de Universiteit van Ouagadougou (hoofdstad van het land) studeerde, was hij lid van de Association Nationale des Étudiants du Burkina Faso (ANEB, Nationale Vereniging van Studenten van Burkina Faso), een organisatie met uitgesproken marxistische, anti-imperialistische en pan-Afrikaanse opvattingen (solidariteit van mensen met Afrikaanse afkomst van over de hele wereld). In 2022 zette hij via een coup president Damiba af, die volgens hem niet was opgewassen tegen de jihad-strijders. Burkina Faso had een serieuze oorlogsleider nodig, zo vertelde hij de bevolking, en hij was de aangewezen man voor die taak. Met zijn stoere uitstraling was hij al gauw een internetheld.

Napoleon zou eens hebben gezegd dat je, om een mens te begrijpen, moet weten wat er om hem heen gebeurde toen hij twintig was. Traoré bracht die jaren door in vredesmissies, waar hij streed tegen een opstand die was ontstaan nadat de westerse ingreep in Libië de Sahelregio had overspoeld met wapens en strijders. In een interview in 2023 verklaarde hij kwaad dat de soldaten die de met Al Qaida verbonden opstandelingen bestreden slechts één Kalasjnikov per vijf man hadden, terwijl de regering in de weer was met “koffers vol geld”. “Het doet soldaten veel pijn om dat te mee te maken. Erger nog, we werden bespot.”

Ondertussen beheersen de gewapende groepen meer dan de helft van het land. Traoré’s onvermogen om die uit te schakelen heeft weinig afbreuk gedaan aan zijn uitstraling. Geen van zijn enthousiaste bewonderaars over de hele wereld maakt zich daar druk om, omdat zijn charisma niet te maken heeft met wat hij wel of niet doet, maar met zijn vermogen om krachtig onder woorden te brengen wat veel mensen denken, namelijk dat het westen en zijn handlangers, de corrupte Afrikaanse regeringen, het continent uitzuigen.

Niet alle staatsgrepen zijn hetzelfde. In sommige gevallen gaat het simpelweg om een machtsstrijd binnen de elite, zoals bijvoorbeeld in Niger. Abdourahamane Tchiani die in 2023 president Mohamed Bazoum via een staatsgreep afzette, deed dit niet omdat die te pro-westers zou zijn, want Tchiani staat zelf aan de kant van het westen. De ware reden was dat Bazoum onenigheid had met Tchiani en hem wilde vervangen. De anti-westerse retoriek kwam pas toen Tchiani geen steun kreeg van Frankrijk, de VS en de EU vanwege zijn staatsgreep tegen een democratisch gekozen president. Ook Soedan kende een soortgelijke machtsstrijd tussen het leger en minister-president Abdalla Hamdok, waarbij de militairen in 2021 via een staatsgreep de macht aan zich trokken zonder zich uitdrukkelijk af te zetten tegen het westen.

Ook gebeurt het nogal eens dat de soldaten zich na een staatsgreep zogenaamd terugtrekken, maar zich in feite verstoppen achter een burgerregering, terwijl zij zelf op de achtergrond de touwtjes in handen houden. Zo trok de Egyptische militaire commandant Abdel Fattah al-Sisi na zijn staatsgreep in 2013 zijn uniform uit en een colbert aan, toen hij een jaar later tot president van Egypte werd gekozen. Al snel ontpopte hij zich als een wrede dictator. In zijn regering zijn verder geen militairen opgenomen, hoewel hij zelf als president wel de opperbevelhebber van het leger is. Ook in Tsjaad zitten er geen soldaten in de regering, behalve dan dat de dictatoriale president Mahamat Déby een ervaren militaire commandant is, en de opperbevelhebber van het leger.

De legers in veel Afrikaanse landen stellen zich voor als redders van de natie, die wel moeten ingrijpen om het land te redden van corrupte politici die hun verantwoordelijkheden verzaken. Dit verhaal vindt veel weerklank, want van Madagaskar tot Burkina Faso lijdt de bevolking onder schrijnende armoede en toenemend geweld, terwijl er steeds minder vooruitzicht is op verbetering. Volgens de Afrikadeskundige Samuel Fury Childs Daly waren de militaire regimes die aan het einde van de twintigste eeuw regeerden, overduidelijk onbekwaam. Zij wisten zowel de economie als de veiligheid niet te verbeteren. Daarom zagen we begin jaren negentig over het hele continent een golf van democratisering. Ongeveer een dozijn landen stapten van een eenpartij- of militair bewind over op een of andere vorm van democratie. Nu lijkt er echter een omgekeerde beweging gaande te zijn. Dat komt volgens Daly mede door het grote aantal jonge mensen, die zelf niet meegemaakt hebben hoe slecht militairen hun land bestuurd hebben. Ze horen beloften van verandering en verbetering, maar zijn zich er vaak niet van bewust hoe zelden militaire regimes die waarmaken. Het aanvankelijke enthousiasme vervaagt meestal snel, wanneer de toegezegde veranderingen uitblijven. Maar op dit moment ligt het lot van een groot deel van Afrika nog in handen van militairen.

Faisal Ali

Het oorspronkelijke artikel “The coup kids are in charge now”stond november 2025 in Africa is a Country. Vertaling en bewerking: Jan Paul Smit.

Meer informatie