Generatie Z is niet apolitiek. Ze heeft het vertrouwen in het kapitalisme verloren

Generatie Z wordt vaak omschreven als snel afgeleid, cynisch, politiek beginselloos en allergisch voor gezag. Maar er is wat ernstigers aan de hand. Het gaat niet zozeer om een gebrek aan politieke belangstelling, maar om het verlies van vertrouwen in de instellingen en regels die politiek, banen en de opbouw van het leven structuur gaven. Vanaf halverwege de zestiger jaren beloofde het kapitalisme jongeren dat voldoende onderwijs zou leiden tot een behoorlijke, stabiele baan, een gezin, een eigen huis en zelfrespect. Deze belofte heeft nooit voor iedereen gegolden. Voor velen was het een onbereikbare toekomstdroom. Maar voor de generatie Z (jonge mensen van vijftien tot dertig jaar) bestaat zelfs die droom niet meer.

Wat staat generatie Z te wachten? Onzekere banen, slechte of peperdure woningen, studieschulden, klimaatrampen en politici die geen grip hebben op ongunstige ontwikkelingen, of onbeschaamd het dodelijke spelletje van de grote bedrijven meespelen. Deze generatie vertrouwt geen partijen, leiders of instellingen. Toch gaat ze stemmen, boycotten, protesteren, organiseert ze zich online, zegt ze banen op en geeft ze uiting aan haar woede via digitale platforms. Het belangrijkste is nog wel dat ze het dagelijks leven soms weet te veranderen in een politiek strijdtoneel. Haar politieke belangstelling is versnipperd, haar inzet wisselvallig, leiderloos, en wat ze onderneemt wordt vaak weer opgeslokt door juist de bedrijven waar ze zo’n hekel aan heeft. Maar het is niettemin politiek. In de woorden van een negentienjarige universiteitsstudent uit Istanboel: “Ik heb geen ideologie. Ik heb alleen een wereldorde die ik haat.”

Precariaat

De Britse econoom Guy Standing heeft jarenlang de opkomst van een nieuwe klasse beschreven: het “precariaat”. Dat is niet simpelweg een groep mensen met slechte banen, maar met een onzeker leven: onregelmatige banen en inkomen, schulden, het ontbreken van een beroepsidentiteit en de voortdurende dwang om je bij te scholen en opnieuw te solliciteren, en nauwelijks uitzicht op een betere toekomst. Standing: ”We leven in een fase van het kapitalisme, waarin wereldwijd inkomen, rijkdom en macht steeds meer naar de elites vloeien die al erg rijk zijn. Terwijl de overgrote meerderheid van de jongvolwassenen te maken heeft met onstabiele banen. Ze zullen moeten zien rond te komen met lage lonen en zitten voortdurend in de schulden.” Het ergste is nog wel dat het kapitalisme elke nieuwe generatie dieper het precariaat inzuigt, dat hun toekomst steeds somberder wordt. De chronische onduidelijkheid bezorgt de jongeren veel stress en angst en maakt hen ziek. Dit is geen tijdelijk probleem, maar de politieke situatie van onze tijd. Zodoende beginnen jongeren het vertrouwen te verliezen in de overheid en in politieke partijen die nog steeds doen alsof zo’n toekomst wel bestaat. Zij ontdekken dat er geen duidelijke en eerlijke regels meer zijn in de maatschappij.

Woede

De Turkse politicoloog Emre Erdoğan stelt dat de onzekerheid onder jongeren alles te maken heeft met de crisis van de naoorlogse sociale orde. “De consensus van na 1945, de orde van de Verenigde Naties is ten einde. Het systeem dat de Wereldbank, het IMF en de WTO hebben opgezet, is ingestort. De verzorgingsstaat ook. Het vroegere ‘vangnet’ bestaat niet meer. Als je valt, wie vangt je dan op? Het antwoord is: familie, verwanten, landgenoten. Niet meer de staat.” Je kunt tegen jongeren niet meer zeggen: “Als je hard werkt, zul je slagen”. Ze weten niet hoe ze succes moeten boeken. Ze hebben niet alleen moeite om een baan te vinden, maar ook om te begrijpen welke regels ze moeten volgen. Deze onzekerheid verandert na verloop van tijd van een gevoel van individueel falen in een idee van onrechtvaardigheid van de maatschappij. Zolang jongeren geloven dat hun problemen duiden op een persoonlijke mislukking, leidt dat tot schaamte, of stille wanhoop. Maar wanneer zij hun onzekerheid opvatten als onrechtvaardigheid, dan roept dat woede op met een politieke lading. Een student uit Istanboel zei onlangs: “Als ik ooit ga stemmen, zal ik dat doen uit protest zijn of om iets te vernietigen, niet omdat ik een of andere politicus vertrouw.” Dit is niet louter cynisme, maar een gebrek aan houvast, aan vertrouwen. Het is wrok.

Over de hele wereld heeft Generatie Z herhaaldelijk een voortrekkersrol gespeeld bij politieke onrust. Dit is niet te danken aan een gemeenschappelijke ideologie; het is het gevolg van hun onzekerheid en wantrouwen jegens instellingen. Van klimaatstakingen tot de door vrouwen geleide opstand in Iran, van jongerenmobilisaties in Bangladesh en Nepal tot de recente “Kakkerlakken”-protesten in India: Generatie Z blijkt geregeld een politieke crisis te kunnen veroorzaken. Hun woede is niet nieuw, maar wel de snelheid waarmee die zich via telefoons en laptops verspreidt over campussen en werkplekken en het enorme aantal jongeren dat vervolgens de straat op gaat.

TikTok, Instagram en X

Het is verleidelijk om te zeggen dat sociale media de drijvende kracht zijn achter de acties van Generatie Z. Maar dat is te al te eenvoudig geredeneerd. Digitale platforms veroorzaken geen uitbuiting, schulden, onzekerheid of politiegeweld. Maar ze hebben wel de manier veranderd waarop jongeren hun verzet organiseren, anderen van hun conflicten op de hoogte raken en hoe bedrijven eraan verdienen. Sociale media-deskundige Christian Fuchs schrijft: “Sociale media zijn niet de oorzaak van de huidige protesten, opstanden en revoluties. Maar omdat jongeren zeer bedreven zijn in technologie, is het logisch dat ze allerlei soorten digitale media gebruiken voor communicatie, coördinatie en organisatie van protesten.” TikTok, Instagram en X hebben de politieke opvattingen van Generatie Z niet bepaald, maar ze staan er ook niet los van. Digitale media zijn nou eenmaal de belangrijkste ruimtes geworden waar Gen Z haar politieke woede omzet in digitale tekst, plaatsjes en grappen, en hun protesten organiseert. De klassenpositie van de jongeren speelt bij dit alles wel degelijk een grote rol. Als (toekomstige) uitgebuite werkers staan zij tegenover de grote bedrijven. Maar zelfs degenen die het systeem afwijzen, kunnen zich toch nog laten meezuigen in het speculeren met bitcoins, of proberen wat geld te verdienen als influencer, of als maaltijdbezorger via een internetplatform. ’s Ochtends protesteren ze dan tegen het kapitalisme, maar ’s avonds zijn ze gedwongen via internet voor kapitalistische bedrijven te werken.

Telefoons en laptops nemen in het leven van jongeren een belangrijke plaats in, zowel bij hun studie en hun werk als bij hun onderlinge contacten. Hun zelfbeeld is ermee verbonden. Maar toch leiden zij vaak een geïsoleerd leven. Want platformarbeid wordt niet alleen slecht betaald, het is ook zo georganiseerd dat het moeilijk is om gezamenlijke macht op te bouwen. Dat maakt hen kwetsbaar, makkelijk uit te buiten. Het merkwaardige is dan dat miljoenen mensen online zijn; iedereen is zichtbaar; iedereen reageert op wat hij op het scherm ziet. Maar tegelijkertijd staan alle platform werkers praktisch alleen tegenover het bedrijf waar zij in dienst zijn. Fuchs stelt dat als het kapitaal wereldwijd opereert, ook arbeid zich wereldwijd moet organiseren. “We hebben een mondiale digitale vakbond nodig waarin digitale werkers van over de hele wereld zich verenigen tegen de digitale concerns.” Hier gaat de discussie dus een stap verder dan jeugdcultuur. De vraag is dan niet meer of jongeren ironischer, angstiger, meer online of ongeduldiger zijn dan eerdere generaties. Maar: hoe kunnen (jonge) arbeiders in deze digitale tijden voldoende tegenspel bieden, zodat de platforms waarbinnen ze gedwongen zijn te werken hen niet opslokken.

Rebellie

Volgens Anu Muhammad, een communistische Bengaalse econoom, zijn baanloosheid en onzeker werk onlosmakelijk verbonden met het kapitalisme. “De heersende klassen maken van de moeilijke economische situatie gebruik om kwetsbare jongeren extra te buiten. Die krijgen, zo jong als ze zijn, te maken met een onzeker bestaan en voelen zich hopeloos. Terwijl sommigen proberen een plek te vinden binnen het systeem, beginnen anderen het te bekritiseren en bestrijden.” Bij Generatie Z zien we zowel berusting, wanhoop en aanpassing, als rebelsheid en verzet. Hun bewegingen hebben vaak tegenstrijdige kanten en verdwijnen dikwijls even snel als ze opgekomen zijn. Toch weten die bij tijd en wijle ook belangrijke politieke veranderingen teweeg te brengen. De opstand van 2024 in Bangladesh toont aan hoe explosief, omvangrijk, standvastig en doeltreffend de ontevredenheid onder jongeren soms kan zijn.

De ouderwetse politieke partijen weten hier niet goed raad mee. Zij verwachten van geïnteresseerde jongeren dat ze lid worden, zich verdiepen in hun ideeën en opvattingen, en zich inzetten voor verkiezingscampagnes. Maar Generatie Z stapt vaak de politiek in via een crisis: gebrek aan betaalbare woningen, de klimaatramp, een corruptieschandaal, een campusprotest of een schokkende video op Instagram over een ernstig en veel voorkomend onrecht. Zo’n woede-uitbarsting kan zich razendsnel verspreiden en heftig zijn. De geschokte, appende jongeren staan wantrouwend tegenover onderhandelingen en wijzen leiders af. Maar ze ze zijn zeker niet apolitiek. Ze spotten met de gevestigde politieke partijen en hebben zelf allerlei ideeën over werk, consumptie, identiteit, klimaat, oorlog, ongelijkheid en noem maar op. Zij kunnen zo de straat opgaan om het politieke systeem dat zij verafschuwen te veranderen, of om nieuwe verkiezingen te eisen waar zij de zittende machthebbers wegstemmen. Natuurlijk zijn niet alle jongeren even betrokken en actief, maar politiek bewuste leden van Gen Z blijven berichten verspreiden, bepaalde bazen aan de kaak stellen, een aantal merken boycotten en netwerken opbouwen voor onderlinge hulp.

Standing denkt dat we getuigen zijn van een nieuwe ontwikkeling. “We zien dat het precariaat, waaronder erg veel Gen Z jongeren, wereldwijd een klasse op zich aan het worden is.” Je kunt je afvragen of Gen Z links, liberaal, conservatief, populistisch, radicaal of apathisch is. Maar de eigenlijke vraag is: wat gaat erg gebeuren als een generatie niet langer gelooft dat het systeem haar een toekomst kan bieden?

Dora Mengüç

Het oorspronkelijke artikel “Gen Z Isn’t Apolitical. It’s Lost Faith in Capitalism” verscheen half augustus bij Jacobin. Vertaling en bewerking: Jan Paul Smit.